Η μέρα που έφυγε από τη ζωή ο Ανδρέας Παπανδρέου

Σαν σήμερα, στις 23 Ιουνίου 1996, έφυγε από τη ζωή ο Ανδρέας Παπανδρέου, ένας από τους πιο καθοριστικούς πολιτικούς της μεταπολιτευτικής Ελλάδας και ιδρυτής του ΠΑΣΟΚ.

Ο θάνατός του, σε ηλικία 77 ετών, έκλεισε έναν κύκλο που είχε σημαδέψει για δεκαετίες την πολιτική ζωή της χώρας. Για τους υποστηρικτές του υπήρξε ο ηγέτης της «Αλλαγής», ο πολιτικός που έδωσε φωνή σε κοινωνικά στρώματα που ένιωθαν αποκλεισμένα από την εξουσία. Για τους αντιπάλους του, υπήρξε μια βαθιά διχαστική φυσιογνωμία, που άλλαξε ριζικά τους όρους της πολιτικής αντιπαράθεσης στην Ελλάδα.

Σε κάθε περίπτωση, ο Ανδρέας Παπανδρέου άφησε ισχυρό αποτύπωμα στη διακυβέρνηση της χώρας, στη φυσιογνωμία της Μεταπολίτευσης, στην κοινωνική πολιτική, στην οικονομία και στον τρόπο με τον οποίο ασκήθηκε η πολιτική επικοινωνία στην Ελλάδα.

Ο Ανδρέας Παπανδρέου σε μία από τις χαρακτηριστικές δημόσιες εμφανίσεις του. Υπήρξε ιδρυτής του ΠΑΣΟΚ και μία από τις πλέον επιδραστικές πολιτικές προσωπικότητες της μεταπολιτευτικής Ελλάδας.

Από τη Χίο στην ακαδημαϊκή καριέρα στις ΗΠΑ

Ο Ανδρέας Παπανδρέου γεννήθηκε στις 5 Φεβρουαρίου 1919 στη Χίο. Ήταν γιος του Γεωργίου Παπανδρέου, τότε Γενικού Διοικητή Αιγαίου και αργότερα πρωθυπουργού, και της Σοφίας Μινέικο, κόρης του Πολωνού αριστοκράτη και στρατιωτικού μηχανικού Ζίγκμουντ Μινέικο.

Μεγάλωσε στην Αθήνα και φοίτησε στο Κολλέγιο Αθηνών. Από τα εφηβικά του χρόνια έδειξε έντονο ενδιαφέρον για την πολιτική και τις ιδέες της Αριστεράς. Το 1934, σε ηλικία μόλις 15 ετών, μαζί με τους Πέτρο Σιφναίο, Πάρι Κωνσταντινίδη, Γεώργιο Σκιαδαρέση και Λεωνίδα Αδάμ, δημιούργησε το μαρξιστικό περιοδικό «Ξεκίνημα», στο οποίο δημοσίευσε κείμενα για τον σοσιαλισμό.

Στην προμετωπίδα κάθε τεύχους υπήρχαν οι στίχοι του Κωστή Παλαμά:

«Δουλέψτε τον ξανά τον κόσμο στη φωτιά!».

Η πρωτοβουλία εκείνη προκάλεσε αντιδράσεις. Η εφημερίδα «Εστία» ζήτησε τον εξοβελισμό του νεαρού Ανδρέα Παπανδρέου από την ελληνική κοινωνία, υποστηρίζοντας ότι «θα καθίστατο επικίνδυνος για τη χώρα». Ακολούθησαν ανακρίσεις με εντολή του υπουργείου Παιδείας και οι μαθητές τιμωρήθηκαν με διαγωγή «επίμεμπτο».

EUROKINISSI/ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΟΝΤΑΡΙΝΗΣ

Σύλληψη επί Μεταξά και φυγή στις ΗΠΑ

Στα νεανικά του χρόνια ο Ανδρέας Παπανδρέου συνδέθηκε με μορφές του σοσιαλιστικού κινήματος, όπως ο Παντελής Πουλιόπουλος, ο Μιχάλης Ράπτης, γνωστός ως «Πάμπλο», και ο Πλάτων Δρακούλης.

Το 1937 γράφτηκε στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. Την ίδια περίοδο συμμετείχε σε ομάδα νεαρών τροτσκιστών, στην οποία ανήκε και ο φιλόσοφος Κορνήλιος Καστοριάδης.

Τα μέλη της ομάδας συνελήφθησαν από την αστυνομία, εξαναγκάστηκαν να υπογράψουν δήλωση μετανοίας και αποκήρυξης του κομμουνισμού και στη συνέχεια αφέθηκαν ελεύθερα. Τον Ανδρέα Παπανδρέου ανέκρινε προσωπικά ο Κωνσταντίνος Μανιαδάκης, υφυπουργός Δημοσίας Ασφαλείας του καθεστώτος Μεταξά.

Το 1939, μετά τη σύλληψή του από το καθεστώς Μεταξά, αναχώρησε για τις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου συνέχισε τις σπουδές του. Το 1943 απέκτησε διδακτορικό δίπλωμα στα Οικονομικά και τη Φιλοσοφία από το Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ και στη συνέχεια διορίστηκε αναπληρωτής καθηγητής.

Το 1944 συμμετείχε, σε ηλικία μόλις 25 ετών, ως ένα από τα πέντε μέλη της ελληνικής αντιπροσωπείας στη διάσκεψη του Μπρέτον Γουντς, η οποία διαμόρφωσε τη μεταπολεμική αρχιτεκτονική της παγκόσμιας οικονομίας.

Ακολούθησε ακαδημαϊκή σταδιοδρομία στα πανεπιστήμια της Μινεσότα και του Μπέρκλεϊ, όπου διετέλεσε πρόεδρος του Τμήματος Οικονομικής Επιστήμης από το 1956 έως το 1959. Στα χρόνια της δικτατορίας εργάστηκε ως καθηγητής Οικονομικών στο Πανεπιστήμιο της Στοκχόλμης και αργότερα στο Πανεπιστήμιο του Γιορκ.

Επιστροφή στην Ελλάδα και είσοδος στην πολιτική

Ο Ανδρέας Παπανδρέου επέστρεψε οικογενειακώς στην Ελλάδα στις 16 Ιανουαρίου 1961. Έπειτα από πρόταση του τότε πρωθυπουργού Κωνσταντίνου Καραμανλή ανέλαβε πρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου και επιστημονικός διευθυντής του νεοσύστατου Κέντρου Προγραμματισμού και Οικονομικών Ερευνών, καθώς και σύμβουλος της Τράπεζας της Ελλάδος.

Το 1964 εξελέγη για πρώτη φορά βουλευτής με την Ένωση Κέντρου. Συμμετείχε στην κυβέρνηση του πατέρα του, Γεωργίου Παπανδρέου, αρχικά ως υπουργός Προεδρίας και λίγο αργότερα ως αναπληρωτής υπουργός Συντονισμού.

Σύντομα, όμως, ήρθε αντιμέτωπος με αντιδράσεις στο εσωτερικό της Ένωσης Κέντρου. Παραιτήθηκε έπειτα από πιέσεις και συσπείρωσε γύρω του την κεντροαριστερή πτέρυγα του κόμματος.

Τον Απρίλιο του 1965 επέστρεψε στη θέση του αναπληρωτή υπουργού Συντονισμού, ενώ λίγο αργότερα βρέθηκε στο επίκεντρο της υπόθεσης ΑΣΠΙΔΑ, καθώς κατηγορήθηκε από αντιπάλους του ως εμπνευστής και πολιτικός καθοδηγητής της οργάνωσης.

Από τη χούντα στο ΠΑΚ

Με το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου 1967, ο Ανδρέας Παπανδρέου συνελήφθη από τη δικτατορία των Συνταγματαρχών και φυλακίστηκε.

Στη φυλακή ανέμενε την παραπομπή του σε δίκη για την υπόθεση ΑΣΠΙΔΑ, με κατηγορίες που συνδέονταν με υποτιθέμενο σχέδιο στρατιωτικού πραξικοπήματος.

Αποφυλακίστηκε μετά τη χορήγηση μερικής αμνηστίας, που ακολούθησε το αποτυχημένο αντικίνημα του βασιλιά Κωνσταντίνου τον Δεκέμβριο του 1967. Η απελευθέρωσή του συνδέθηκε και με διεθνείς πιέσεις, κυρίως από ακαδημαϊκούς και διανοούμενους των ΗΠΑ.

Στις 16 Ιανουαρίου 1968 έφυγε από την Ελλάδα και ίδρυσε το Πανελλήνιο Απελευθερωτικό Κίνημα, το ΠΑΚ, με έδρα αρχικά τη Στοκχόλμη. Από εκεί ανέπτυξε έντονη αντιδικτατορική δράση σε πολλές δυτικές χώρες.

Η ίδρυση του ΠΑΣΟΚ

Ο Ανδρέας Παπανδρέου κατά την περίοδο ίδρυσης του ΠΑΣΟΚ το 1974.

Μετά την πτώση της χούντας και τη Μεταπολίτευση της 24ης Ιουλίου 1974, ο Ανδρέας Παπανδρέου αντιμετώπισε αρχικά με δυσπιστία τις εξελίξεις και επέστρεψε στην Ελλάδα στα μέσα Αυγούστου.

Λίγες εβδομάδες αργότερα, στις 3 Σεπτεμβρίου 1974, ανακοίνωσε την ίδρυση του Πανελλήνιου Σοσιαλιστικού Κινήματος, του ΠΑΣΟΚ, παρουσιάζοντας τη Διακήρυξη της 3ης του Σεπτέμβρη.

Στη διακήρυξη αποτυπώθηκαν οι βασικές αρχές του νέου κινήματος, με κεντρικό τρίπτυχο:

«Εθνική Ανεξαρτησία, Λαϊκή Κυριαρχία, Κοινωνική Απελευθέρωση».

Στις πρώτες εκλογές μετά τη Μεταπολίτευση, στις 17 Νοεμβρίου 1974, το ΠΑΣΟΚ έλαβε 13,58% και εξέλεξε 12 βουλευτές. Τρία χρόνια αργότερα, στις εκλογές της 20ής Νοεμβρίου 1977, αναδείχθηκε αξιωματική αντιπολίτευση με 25,34% και 93 έδρες.

Την ίδια περίοδο έμεινε στην πολιτική ιστορία η αντιπαράθεση με τον Κωνσταντίνο Καραμανλή στη Βουλή. Όταν ο Καραμανλής είπε «Η Ελλάς ανήκει εις τον δυτικόν κόσμο», ο Ανδρέας Παπανδρέου απάντησε:

«Προτιμούμε να ανήκουμε εις τους Έλληνας».

Η ίδρυση του ΠΑΣΟΚ. Πηγή φωτ: © ΑΠΕ-ΜΠΕ / Αριστοτέλης Σαρρηκώστας

Η «Αλλαγή» του 1981

Το 1981 το ΠΑΣΟΚ κέρδισε τις εκλογές με ποσοστό 48,07% και ο Ανδρέας Παπανδρέου έγινε για πρώτη φορά πρωθυπουργός.

Η εκλογική νίκη παρουσιάστηκε ως «Αλλαγή», με συνθήματα όπως «Εδώ και τώρα αλλαγή» και «Η Ελλάδα στους Έλληνες». Ο ίδιος καλλιέργησε ένα ιδιαίτερο πολιτικό ύφος άμεσης επικοινωνίας με τα λαϊκά στρώματα, ενώ φίλοι και αντίπαλοι τον αποκαλούσαν συχνά απλώς «Ανδρέα».

Στα χρόνια της διακυβέρνησής του προωθήθηκαν σημαντικές μεταρρυθμίσεις. Αναγνωρίστηκε το ΕΑΜ ως οργάνωση της Εθνικής Αντίστασης, προωθήθηκε η εθνική συμφιλίωση, πολτοποιήθηκαν οι φάκελοι φρονημάτων, ιδρύθηκε το Εθνικό Σύστημα Υγείας το 1983 και ενοποιήθηκαν τα Σώματα Ασφαλείας, με τη δημιουργία της Ελληνικής Αστυνομίας το 1984.

Στην εκπαίδευση, ο νόμος-πλαίσιο 1268/1982 για τα ΑΕΙ κατάργησε τον θεσμό της έδρας και εισήγαγε νέες βαθμίδες διδακτικού προσωπικού, ενώ ο νόμος 1566/1985 επιχείρησε μεταρρύθμιση στη βασική και μέση εκπαίδευση.

Την ίδια περίοδο καθιερώθηκαν οι αντικειμενικές αξίες των ακινήτων και, από την 1η Ιανουαρίου 1987, ο Φόρος Προστιθέμενης Αξίας.

Οι εθνικοποιήσεις, η ΕΟΚ και το ΝΑΤΟ

Την περίοδο 1981-1985 η κυβέρνηση Παπανδρέου προχώρησε σε σειρά εθνικοποιήσεων, στο πλαίσιο των προεκλογικών δεσμεύσεων για «κοινωνικοποίηση των επιχειρήσεων».

Κρατικοποιήθηκαν επιχειρήσεις όπως η ΛΑΡΚΟ, η ΠΥΡΚΑΛ, τα τσιμέντα ΑΓΕΤ-ΗΡΑΚΛΗΣ, η Ελληνική Χαλυβουργία, τα ναυπηγεία Σκαραμαγκά, η Πειραϊκή-Πατραϊκή και η ΕΣΣΟ-Πάππας.

Παρότι το ΠΑΣΟΚ είχε χρησιμοποιήσει συνθήματα όπως «έξω από το ΝΑΤΟ» και «έξω από την ΕΟΚ», η Ελλάδα τελικά δεν αποχώρησε ούτε από την Ευρωπαϊκή Κοινότητα ούτε από το ΝΑΤΟ. Ο Ανδρέας Παπανδρέου επιδίωξε επαναδιαπραγμάτευση των όρων συμμετοχής στην ΕΟΚ και η οικονομική ενίσχυση που εξασφαλίστηκε συνέβαλε στα Μεσογειακά Ολοκληρωμένα Προγράμματα.

Η ρήξη του 1985 και η αναθεώρηση του Συντάγματος

Τον Μάρτιο του 1985, λίγο πριν από τη λήξη της πρώτης θητείας του Κωνσταντίνου Καραμανλή στην Προεδρία της Δημοκρατίας, ο Ανδρέας Παπανδρέου προκάλεσε πολιτικό σεισμό.

Αντί να προτείνει την επανεκλογή Καραμανλή, εισηγήθηκε για Πρόεδρο της Δημοκρατίας τον αρεοπαγίτη Χρήστο Σαρτζετάκη και ταυτόχρονα ανακοίνωσε την έναρξη διαδικασίας αναθεώρησης του Συντάγματος, με στόχο την ενίσχυση του κοινοβουλευτικού συστήματος.

Η πρωτοβουλία προκάλεσε ενθουσιασμό στους υποστηρικτές του και οργή στους πολιτικούς του αντιπάλους.

Το σκάνδαλο Κοσκωτά και το Ειδικό Δικαστήριο

Το 1988 ξέσπασε το σκάνδαλο Κοσκωτά, στο οποίο κατηγορήθηκαν κυβερνητικά στελέχη αλλά και ο ίδιος ο Ανδρέας Παπανδρέου.

Ο Παπανδρέου απέδωσε τις κατηγορίες σε συνωμοσία «σκοτεινών αντιδραστικών δυνάμεων» και «ξένων κύκλων», με στόχο την αποσταθεροποίηση της χώρας.

Την ίδια χρονιά εισήχθη εσπευσμένα στο νοσοκομείο Χέρφιλντ του Λονδίνου, όπου υποβλήθηκε σε σοβαρή εγχείρηση καρδιάς από τον καρδιοχειρουργό Μαχντί Γιακούμπ.

Μετά τις εκλογές του 1989, η Νέα Δημοκρατία και ο Συνασπισμός παρέπεμψαν τον Ανδρέα Παπανδρέου στο Ειδικό Δικαστήριο. Η δίκη για την υπόθεση Κοσκωτά άρχισε στις 16 Μαρτίου 1991. Ο ίδιος δεν παρέστη, καταγγέλλοντας τη διαδικασία ως σκευωρία των πολιτικών του αντιπάλων.

Το Ειδικό Δικαστήριο τον αθώωσε με οριακή πλειοψηφία 7 προς 6. Στην ίδια υπόθεση καταδικάστηκαν ο Δημήτρης Τσοβόλας και ο Γιώργος Πέτσος, ενώ ο Μένιος Κουτσόγιωργας πέθανε κατά τη διάρκεια της δίκης.

Η επιστροφή στην εξουσία το 1993

Στις εκλογές της 10ης Οκτωβρίου 1993, ο Ανδρέας Παπανδρέου επέστρεψε στην εξουσία με άνετη κοινοβουλευτική πλειοψηφία και ποσοστό κοντά στο 47%.

Στη δεύτερη αυτή περίοδο διακυβέρνησης προωθήθηκε η μεταστροφή της οικονομικής πολιτικής με στόχο την πορεία προς την Οικονομική και Νομισματική Ένωση.

Παράλληλα, αναγνωρίστηκε η Γενοκτονία των Ποντίων, δημιουργήθηκε το Ανώτατο Συμβούλιο Επιλογής Προσωπικού, το ΑΣΕΠ, με τον νόμο Πεπονή, ανακοινώθηκε το Ενιαίο Αμυντικό Δόγμα Ελλάδας – Κύπρου και επιβλήθηκε εμπάργκο στην Πρώην Γιουγκοσλαβική Δημοκρατία της Μακεδονίας.

Η περιπέτεια υγείας, η παραίτηση και το τέλος

Στις 21 Νοεμβρίου 1995 ο Ανδρέας Παπανδρέου εισήχθη εσπευσμένα στο Ωνάσειο Καρδιοχειρουργικό Κέντρο με σοβαρά προβλήματα υγείας.

Οι πιέσεις που ακολούθησαν τον οδήγησαν τον Ιανουάριο του 1996 στην παραίτησή του από την πρωθυπουργία, με τη φράση:

«τα προβλήματα της χώρας δεν μπορούν να περιμένουν».

Στις 18 Ιανουαρίου 1996 η Κοινοβουλευτική Ομάδα του ΠΑΣΟΚ εξέλεξε νέο πρωθυπουργό τον Κώστα Σημίτη.

Στις 23 Ιουνίου 1996 ο Ανδρέας Παπανδρέου πέθανε στο σπίτι του στην Εκάλη, μετά από οξύ ισχαιμικό επεισόδιο.

Η κηδεία του έγινε στις 26 Ιουνίου 1996 στο Α΄ Νεκροταφείο Αθηνών, με τιμές εν ενεργεία αρχηγού κράτους. Στον τάφο του αναγράφεται η φράση:

«Η Ελλάδα ανήκει στους Έλληνες».

Η πολιτική κληρονομιά

Ο Ανδρέας Παπανδρέου παραμένει μέχρι σήμερα μια από τις πιο πολυσυζητημένες προσωπικότητες της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας.

Η πολιτική του διαδρομή συνδέθηκε με μεγάλες κοινωνικές αλλαγές, έντονες συγκρούσεις, ριζοσπαστικά συνθήματα, ισχυρή λαϊκή απήχηση και βαθιά πολιτική πόλωση.

Για τους υποστηρικτές του, υπήρξε ο πολιτικός που άλλαξε την Ελλάδα της Μεταπολίτευσης. Για τους επικριτές του, άφησε πίσω του αντιφάσεις και βαριές οικονομικές επιλογές.

Το βέβαιο είναι ότι ο Ανδρέας Παπανδρέου δεν πέρασε απλώς από την ελληνική πολιτική σκηνή. Τη διαμόρφωσε.