Το πραξικόπημα του Πάγκαλου και η δικτατορία που έμεινε στην ιστορία για τις… μεζούρες

Σαν σήμερα, στις 25 Ιουνίου 1925, ο στρατηγός Θεόδωρος Πάγκαλος ανέτρεψε την κυβέρνηση του Ανδρέα Μιχαλακόπουλου και άνοιξε τον δρόμο για την επιβολή δικτατορικού καθεστώτος στην Ελλάδα. Το στρατιωτικό κίνημα εκδηλώθηκε σε μια περίοδο έντονης πολιτικής αστάθειας, κοινωνικών αναταραχών και οικονομικών δυσκολιών, συνθήκες που ευνόησαν την επικράτηση των πραξικοπηματικών σχεδίων.

Η δικτατορία του Πάγκαλου διήρκεσε λίγο περισσότερο από έναν χρόνο, όμως άφησε έντονο αποτύπωμα στην πολιτική ιστορία της χώρας, τόσο για τον αυταρχικό της χαρακτήρα όσο και για ορισμένα μέτρα που έμειναν στη συλλογική μνήμη.

Ο στρατηγός Θεόδωρος Πάγκαλος, ο οποίος στις 25 Ιουνίου 1925 ανέτρεψε την κυβέρνηση του Ανδρέα Μιχαλακόπουλου και ανέλαβε την εξουσία, εγκαθιδρύοντας δικτατορικό καθεστώς στην Ελλάδα.

Το ανέκδοτο που συνόδευε το πραξικόπημα

Ο εγγονός του στρατηγού, ο πολιτικός Θεόδωρος Πάγκαλος, πρώην υπουργός και ιστορικό στέλεχος του ΠΑΣΟΚ, είχε αφηγηθεί με κάθε επιφύλαξη ένα περιστατικό που, όπως έλεγε, συνήθιζε να διηγείται ο παππούς του.

«Συναντάω τον πρωθυπουργό Ανδρέα Μιχαλακόπουλο στους διαδρόμους της Βουλής. Με χαιρετάει χαμογελαστός και μου λέει: Θόδωρε, οι εφημερίδες γράφουν ότι ετοιμάζεις πραξικόπημα.

-Όντως το σκέφτομαι σοβαρά, κύριε πρόεδρε. Η Βουλή αυτή είναι απαράδεκτη.

-Δε μας λες και εμάς, βρε Θόδωρε, πότε θα το κάνεις να κοιμόμαστε ήσυχοι;

-Απόψε, κύριε πρόεδρε! Τα πρώτα τμήματα είναι ήδη εν κινήσει. Το πραξικόπημα είναι εν εξελίξει»…

Σύμφωνα με τη διήγηση, ο Μιχαλακόπουλος αποχώρησε γελώντας, χωρίς να πιστέψει ότι η ανατροπή βρισκόταν ήδη σε εξέλιξη. Λίγες ώρες αργότερα συνελήφθη και οδηγήθηκε στο υπουργείο Στρατιωτικών στην πλατεία Κλαυθμώνος.

Άλλες εκδοχές της ιστορίας αποδίδουν τον διάλογο όχι στον πρωθυπουργό, αλλά σε βουλευτή της κυβέρνησης.

Ο πρωθυπουργός Ανδρέας Μιχαλακόπουλος, η κυβέρνησή του οποίου ανατράπηκε από το στρατιωτικό κίνημα του Θεόδωρου Πάγκαλου τον Ιούνιο του 1925.

Όταν όλοι περίμεναν το κίνημα

Οι φήμες για επικείμενο στρατιωτικό κίνημα κυκλοφορούσαν ήδη από τις αρχές του 1925. Η χώρα βρισκόταν σε δύσκολη πολιτική συγκυρία, καθώς οι συνεχείς κυβερνητικές κρίσεις, οι κοινωνικές εντάσεις, οι απεργιακές κινητοποιήσεις και οι ελληνοτουρκικές τριβές δημιουργούσαν κλίμα αβεβαιότητας.

Παράλληλα, η καχυποψία απέναντι στο πολιτικό σύστημα και οι καταγγελίες για διαφθορά είχαν ενισχύσει την αίσθηση ότι η χώρα χρειαζόταν μια «ισχυρή λύση», γεγονός που αξιοποίησε ο Πάγκαλος για να προωθήσει τα σχέδιά του.

Έτσι, τα ξημερώματα της 25ης Ιουνίου 1925 εκδηλώθηκε το στρατιωτικό κίνημα, το οποίο ευνοήθηκε από την περιορισμένη και διστακτική αντίδραση της κυβέρνησης Μιχαλακόπουλου.

Το τελεσίγραφο στον Κουντουριώτη και η ανάληψη της εξουσίας

Στις 10 το πρωί της 25ης Ιουνίου, ο Θεόδωρος Πάγκαλος απέστειλε τελεσίγραφο στον Πρόεδρο της Δημοκρατίας, Παύλο Κουντουριώτη, ζητώντας την παραίτηση της κυβέρνησης.

Αρχικά, ο Αλέξανδρος Παπαναστασίου έλαβε εντολή σχηματισμού νέας κυβέρνησης. Πριν προχωρήσει στις διαδικασίες, επισκέφθηκε το στρατόπεδο του Ρουφ προκειμένου να συναντήσει τον Πάγκαλο και να διερευνήσει τις προθέσεις του.

Ο στρατηγός εμφανίστηκε αρχικά πρόθυμος να συμμετάσχει στη νέα κυβέρνηση. Όταν όμως διαπίστωσε ότι το κίνημα είχε πλέον επικρατήσει, ξεκαθάρισε ότι θα συμμετείχε μόνο ως πρωθυπουργός.

Η εξέλιξη αυτή οδήγησε τον Παπαναστασίου στην επιστροφή της εντολής σχηματισμού κυβέρνησης. Την επόμενη ημέρα, στις 26 Ιουνίου 1925, ο Πάγκαλος ανέλαβε επισήμως την πρωθυπουργία και εμφανίστηκε στη Βουλή, όπου εξασφάλισε ψήφο εμπιστοσύνης.

Η υποστήριξη τμημάτων του στρατού υπήρξε καθοριστική για την επιτυχία του κινήματος του Πάγκαλου, το οποίο εκδηλώθηκε μέσα σε κλίμα πολιτικής αστάθειας και κοινωνικής έντασης.

Η δικτατορία που έμεινε γνωστή για… τις φούστες

Παρότι η περίοδος της δικτατορίας συνδέθηκε με περιορισμούς πολιτικών ελευθεριών και αυταρχικές πρακτικές, ένα από τα πιο χαρακτηριστικά περιστατικά που έχουν καταγραφεί αφορά την εμφάνιση των γυναικών.

Η κυβέρνηση εξέδωσε διάταξη που καθόριζε το επιτρεπόμενο μήκος της γυναικείας φούστας. Σύμφωνα με τις μαρτυρίες της εποχής, αστυνομικοί περιπολούσαν στους δρόμους έχοντας μαζί τους μεζούρες.

Οι γυναίκες που κρίνονταν ότι φορούσαν «υπερβολικά κοντές» φούστες σταματούσαν για έλεγχο, ενώ η απόσταση από το έδαφος έως το τελείωμα του ενδύματος δεν έπρεπε να υπερβαίνει τα 30 εκατοστά.

Το μέτρο προκάλεσε ειρωνικά σχόλια ήδη από την εποχή του και παραμένει μέχρι σήμερα ένα από τα πλέον γνωστά σύμβολα του παρεμβατισμού του καθεστώτος.

Στιγμιότυπο από την καθημερινότητα στην Αθήνα της δεκαετίας του 1920, την περίοδο κατά την οποία η χώρα βρέθηκε υπό το καθεστώς του Θεόδωρου Πάγκαλου.

Η πτώση του Πάγκαλου και η σύλληψή του

Η κυριαρχία του Πάγκαλου δεν κράτησε πολύ. Τον Αύγουστο του 1926, ενώ βρισκόταν στις Σπέτσες για διακοπές, εκδηλώθηκε νέο στρατιωτικό κίνημα υπό τον στρατηγό Γεώργιο Κονδύλη.

Ο στρατηγός Γεώργιος Κονδύλης, ο οποίος τον Αύγουστο του 1926 ανέτρεψε τον Θεόδωρο Πάγκαλο, βάζοντας τέλος στη σύντομη δικτατορία του.

Ο Πάγκαλος επιβιβάστηκε στο τορπιλοβόλο «Πέργαμος» επιχειρώντας να διαφύγει, ωστόσο άλλο πολεμικό πλοίο τον εντόπισε και τον συνέλαβε πριν απομακρυνθεί.

Μεταφέρθηκε και κρατήθηκε στο φρούριο Ιτζεδίν, απέναντι από τη Σούδα στην Κρήτη. Αργότερα αμνηστεύθηκε για τα πολιτικά αδικήματα, καταδικάστηκε όμως για ποινικές υποθέσεις.

Μετά την Κατοχή φυλακίστηκε εκ νέου, ενώ το 1950 επιχείρησε ανεπιτυχώς να επιστρέψει στην πολιτική ως υποψήφιος βουλευτής με το Εθνικόν Κόμμα του Ναπολέων Ζέρβας. Πέθανε δύο χρόνια αργότερα, το 1952.

Το φρούριο Ιτζεδίν στην Κρήτη, όπου κρατήθηκε ο Θεόδωρος Πάγκαλος μετά τη σύλληψή του, έπειτα από την ανατροπή του καθεστώτος του το 1926.

Ιστορικοί απολογισμοί για τη δικτατορία του 1925-1926

Οι ιστορικοί θεωρούν ότι η δικτατορία του Πάγκαλου αποτέλεσε μία από τις πρώτες σοβαρές εκτροπές από τη δημοκρατική ομαλότητα κατά τη διάρκεια της Β΄ Ελληνικής Δημοκρατίας.

Το καθεστώς προχώρησε σε λογοκρισία, διώξεις πολιτικών αντιπάλων και περιορισμούς στις ελευθερίες, ενώ παράλληλα επιχείρησε να ενισχύσει τον έλεγχο του κράτους σε πολλούς τομείς της δημόσιας ζωής. Η πτώση του το 1926 δεν έβαλε τέλος στην πολιτική αστάθεια, η οποία θα συνεχιστεί τα επόμενα χρόνια μέχρι την επιβολή της δικτατορίας του Ιωάννης Μεταξάς το 1936.