Η μελαγχολική πραγματικότητα του κρατικού μας μηχανισμού

(*) Ο Κώστας Θ. Παπαδημητρίου έχει σπουδές Νομικής, Πολιτικής-Διοικητικής Επιστήμης και Παιδαγωγικών, με μεταπτυχιακά στο δημόσιο δίκαιο και διδακτορική διατριβή στην οργάνωση του κράτους. Πρόεδρος Δ.Σ. Διοικητικού Επιμελητηρίου.

Το Κράτος που έχουμε σήμερα χαρακτηρίζεται από ένα δυναστικό πολιτικό σύστημα, μια οικονομία με κυρίαρχα ολιγαρχικά επιχειρηματικά συμφέροντα, τις λεγόμενες “αναδιανεμητικές συσπειρώσεις”, μια ισχνή κοινωνία πολιτών, μια επικρατούσα κουλτούρα περιορισμένων οριζόντων και έναν διοικητικό μηχανισμό μικρής ικανότητας (πρόσφατα η Παγκόσμια Τράπεζα κατέδειξε τα όριά του) με 570.000 τακτικά μισθοδοτούμενους υπαλλήλους, περίπου 180.000 εποχικούς κάθε χρόνο και 2.200.000 συνταξιούχους. 

Εδώ και μια τριακονταετία επιχειρήθηκαν τουλάχιστον έξι επίσημα προγράμματα διοικητικών μεταρρυθμίσεων  που στόχευαν στην ενδυνάμωση του Κράτους, χωρίς κανένα να ολοκληρωθεί με επιτυχία. 

Κατά τα τελευταία 6 χρόνια ωστόσο, αναδείχθηκαν έντονα οι υφιστάμενες παθογένειες  με πρώτη την έντονη πολιτικοποίηση (=κομματικοποίηση), την απουσία στρατηγικής λειτουργίας, τον ανεπαρκή συντονισμό, την προβληματική κατανομή αρμοδιοτήτων, την ανορθολογική οργανωσιακή μεγένθυση, την κουλτούρα νομικού φορμαλισμού και τη συνεχιζόμενη κακή νομοθέτηση, την έλλειψη τεκμηρίωσης και την προβληματική διοίκηση προσωπικού. 

Οι απαντήσεις που η πολιτική-διοικητική επιστήμη έχει δώσει στις παραπάνω προβληματικές καταστάσεις  είναι η αποπολιτικοποίηση, η ανάπτυξη της στρατηγικής λειτουργίας, ένα κέντρο διακυβέρνησης για να εξασφαλίζει τον συντονισμό, κατανομή αρμοδιοτήτων με σχέδιο και με αναδιάταξη δομών, οργανωσιακό σχεδιασμό με ορθολογικότητα, έμφαση στη διαμόρφωση δημόσιων πολιτικών αντίστοιχη της νομοπαραγωγής, βελτίωση των κανονιστικών ρυθμίσεων  και ορθολογικότητα στη διοίκηση του προσωπικού.

Οι κυβερνητικές επιλογές της τελευταίας εξαετίας  όμως ήταν σε άλλη κατεύθυνση. Πρώτα απ’ όλα αυξήθηκε η πολιτικοποίηση. Το βλέπουμε  στους γραμματείς των υπουργείων,  στους πολιτικά επιλεγμένους γραμματείς των αποκεντρωμένων διοικήσεων που επανήλθαν  και προπάντων στους διοικητές των δημόσιων νομικών προσώπων.

Υπάρχει υπερσυγκέντρωση στο κέντρο συντονισμού, που είναι στην Προεδρία της Κυβέρνησης, μια τρομερή πολυδιάσπαση του διοικητικού έργου, που φαίνεται από τα πολλά μικρά υπουργεία (20 πλέον!) και τους πολλούς ευκαιριακούς φορείς που δημιουργούνται κατά περίπτωση, ώστε να χάνεται η ευθύνη, από την ανάθεση βασικών εργασιών σε ιδιωτικές επιχειρήσεις, από τη γενικευμένη σύμπραξη μετακλητών και ιδιωτών παντού, επιπλέον όμως βλέπουμε την αφαίρεση βασικού έργου από δημοσίους υπαλλήλους, την αποδυνάμωση του σώματος με χρήση διαιρετικών μηχανισμών και εν τέλει στην απαξίωση της Δημόσιας Διοίκησης, κάτι που καταδεικνύεται ιδιαίτερα με την προσβολή της μονιμότητας. 

Η υπερσυγκέντρωση είναι ολοφάνερη από την ισχύ της Προεδρίας της Κυβέρνησης που κατ ουσίαν είναι ένα υπερυπουργείο πάνω από τα άλλα, έχοντας γύρω της τρεις υπουργούς “στον Πρωθυπουργό”. Υπάρχουν επιπλέον οι υπηρεσίες συντονισμού σε όλα τα άλλα υπουργεία που στελεχώνονται με υπαλλήλους που ονομάστηκαν επιτελικά στελέχη έπειτα από μια τρίμηνη επιμόρφωση.

Στους προηγούμενους φορείς, γίνεται εκπόνηση σχεδίων, ωστόσο αυτά δεν είναι στρατηγικά,  γιατί αφορούν μόνο ένα έτος, και από την άλλη μεριά, δεν είναι παρά λίστες συγχρηματοδοτούμενων έργων.  Δεν πρόκειται ακριβώς γι’ αυτό που η επιστήμη κατανοεί ως στρατηγικό σχεδιασμό.  Η νομοθεσία καλής νομοθέτησης εμφανώς δεν τηρείται. Υπάρχει αδιαφορία για την αποκέντρωση και αντίθετα, κυριαρχούν ισχυρές τάσεις συγκέντρωσης  με χρήση κεντρικών βάσεων δεδομένων, όπου κυριαρχούν τα Υπουργεία Ψηφιακής Διακυβέρνησης και Οικονομικών.

Η πολυδιάσπαση του διοικητικού έργου είναι εμφανής σε πολλές περιπτώσεις,  ωστόσο στην περίπτωση του σιδηροδρόμου ξεχωρίζει. Ποιος είναι υπεύθυνος για το δυστύχημα των Τεμπών; Είναι το Υπουργείο, η υπηρεσία του Μεταφορών; Είναι ο ΟΣΕ; Είναι η ΓΑΙΟΣΕ; Είναι η ΤΡΕΝΟΣΕ; Είναι η ΡΑΣ;  Είναι η Ιταλική Εταιρεία; Είναι η Διοικητική Αρχή Εξέτασης των Σιδηροδρομικών Ατυχημάτων, για την ασφάλεια του σιδηροδρόμου;

Το πλέον σημαντικό χαρακτηριστικό πάντως είναι η εκτεταμένη ανάθεση κρατικόύ έργου σε ιδιωτικές επιχειρήσεις. Μέχρι τώρα δίνονταν κάποια συγκεκριμένα έργα διοικητικής υποστήριξης, π.χ. οι μισθοδοσίες των περισσότερων δημόσιων φορέων, που τις αναλαμβάνουν ιδιωτικές εταιρείες, όπως και κάποιους οργανισμούς κρατικών φορέων. 

Ωστόσο, έχουμε πλέον, ξεπεράσει αυτά τα όρια και είμαστε μπροστά σε μια εντελώς νέα, ποιοτική αλλαγή. Τα τελευταία έξι χρόνια ανατίθεται και έργο στρατηγικού σχεδιασμού και έργο μειζόνων θεμάτων της Διοίκησης σε ιδιωτικές επιχειρήσεις, μεταξύ των οποίων ξεχωρίζουν δικηγορικές εταιρείες, μια και η Διοίκηση έχει να κάνει πολύ με την νομοπαραγωγή. Ομοίως, υπάρχουν άπειρες ψηφιακές εφαρμογές και εντελώς ανορθολογικά, ανατίθεται ακόμα και το θέμα των ελέγχων.

Στις χαρακτηριστικότερες περιπτώσεις, τον στρατηγικό τους σχεδιασμό και το Υπουργείο Εσωτερικών και το Υπουργείο Οικονομικών το ανέθεσαν σε ιδιωτικές εταιρείες, όπως και άλλα υπουργεία. Ωστόσο το πιο κραυγαλέο είναι ότι το ίδιο το Εθνικό Κέντρο Δημόσιας Διοίκησης και Αυτοδιοίκησης, το οποίο είναι ο φορέας που παράγει γνώση για τη Δημόσια Διοίκηση και έχει εκπαιδεύσει μερικές χιλιάδες υπαλλήλων στον στρατηγικό σχεδιασμό, στη στοχοθεσία, στην αξιολόγηση και τα συναφή, ανέθεσε τον δικό του στρατηγικό σχεδιασμό αντί 73.000ευρώ στη γνωστή εταιρεία Price Waterhouse Cooper. 

Επιπλέον, έχουν δοθεί και άλλα μείζονα έργα, με τον κατάλογο να συμπληρώνεται διαρκώς (π.χ. έργο για την ανάπτυξη του μηχανισμού  απόδοσης του μπόνους, 904.332 ευρώ, το οποίο συμπληρώθηκε με νέο έργο 1.902.795ευρώ κλπ), ενώ πιο απλά έργα δίνονται σε δικηγορικές εταιρείες για στοιχειώδεις  εργασίες που κάνουν οι δημόσιες υπηρεσίες (παράδειγμα, έργο για θέματα σαφήνειας και εφαρμοσιμότητας του θεσμικού  πλαισίου των ΟΤΑ, δηλαδή μια κατεξοχήν εργασία δημοσίων υπαλλήλων). 

Ακόμα χειρότερη εξέλιξη συνιστά η ανάθεση διαδικασιών ελέγχου σε ιδιώτες. Η λειτουργία του ελέγχου, πρωταρχική διαδικασία της διοίκησης, έχει ανατεθεί από το Υπουργείο Δημοσίων Έργων, το Υπουργείο Περιβάλλοντος κ.α. σε φορείς που έχουν να κάνουν με την παροχή υπηρεσιών, σε ιδιώτες, οι οποίοι έτσι καθίστανται ταυτόχρονα ελεγκτές και ελεγχόμενοι.

Κατόπιν όλων των προηγούμενων, κατανοούμε πως είμαστε πλέον στη φάση που στη βιβλιογραφία είναι γνωστή  ως “αποικιοποίηση της Δημόσιας Διοίκησης” από τα ιδιωτικά συμφέροντα.  Τα πάντα έχουν σε πολύ μεγάλο βαθμό, ξεκινώντας από τον στρατηγικό σχεδιασμό, καταληφθεί από μεγάλες, μεσαίες ή μικρότερες ιδιωτικές επιχειρήσεις. 

Το χειρότερο, πάντως, είναι πως όλα τα παραπάνω δεν αναδεικνύονται στον δημόσιο λόγο, αλλά αντίθετα υπάρχει μια πολύ έντονη και εντατική προπαγάνδα προς την αντίθετη κατεύθυνση, ότι όλα λειτουργούν σωστά.  Γεγονότα όπως το δυστύχημα των Τεμπών και το σκάνδαλο με τις επιδοτήσεις του ΟΠΕΚΕΠΕ έρχονται να καταδείξουν το μέγεθος της επικρατούσας πλάνης…

‘Οπως είναι γνωστό και στην πολιτική και στη διοικητική επιστήμη ο τρόπος που διοικείται ένα κράτος δείχνει την ποιότητα της Δημοκρατίας του και οφείλουμε, συνεπώς, να κάνουμε κάτι για αυτό.