Η νύχτα που τα τανκς βγήκαν στους δρόμους της Αθήνας

Σαν σήμερα, τα ξημερώματα της 21ης Απριλίου 1967, η Ελλάδα βρέθηκε αντιμέτωπη με μια δραματική ανατροπή της δημοκρατικής τάξης, όταν στρατιωτικές δυνάμεις κατέλαβαν την εξουσία, επιβάλλοντας δικτατορία που θα διαρκούσε επτά χρόνια.

Χαρακτηριστικός είναι ο τίτλος της εφημερίδας Καθημερινή εκείνης της ημέρας:
«Εξερράγη στρατιωτικόν κίνημα – Συνελήφθησαν πολιτικοί άνδρες».

Όπως ανέφερε το ρεπορτάζ:
«Την 2.30 πρωινήν δύναμις τεθωρακισμένων κατέλαβεν το κέντρον των Αθηνών. Υπό τα έκπληκτα βλέμματα των ολίγων Αθηναίων, που εκυκλοφόρουν, την προκεχωρημένην αυτήν ώραν, τεθωρακισμένα απέκλεισαν τα Παλαιά Ανάκτορα, ενώ στρατιωτικαί δυνάμεις κατελάμβανον τον ΟΤΕ, τους ραδιοφωνικούς θαλάμους του ΕΙΡ, εις το Ζάππειον και τα υπουργεία».

Άρματα μάχης στους δρόμους της Αθήνας κατά τη διάρκεια του πραξικοπήματος της 21ης Απριλίου 1967. (Φωτογραφία αρχείου)

Η νύχτα που άλλαξε την Ελλάδα

Την ίδια στιγμή, η εκδότρια της «Καθημερινής», Ελένη Γ. Βλάχου, βρισκόταν στο γραφείο της στην οδό Σωκράτους και παρακολουθούσε από το παράθυρο τα τεθωρακισμένα να κινούνται στους δρόμους της πρωτεύουσας.

Η χώρα ξυπνούσε σε μια νέα πραγματικότητα: το Σύνταγμα είχε ανασταλεί, η δημοκρατία είχε καταλυθεί και την εξουσία είχαν καταλάβει οι συνταγματάρχες Γεώργιος Παπαδόπουλος, Νικόλαος Μακαρέζος και ο ταξίαρχος Στυλιανός Παττακός.

Οι πρωταγωνιστές του πραξικοπήματος της 21ης Απριλίου 1967 και οι στρατιωτικές δυνάμεις που το υλοποίησαν. (Φωτογραφία αρχείου)

Το υπόβαθρο της κρίσης

Η δικτατορία δεν προέκυψε ξαφνικά. Ήταν αποτέλεσμα μιας παρατεταμένης πολιτικής και θεσμικής κρίσης που είχε ξεκινήσει ήδη από τα μέσα της δεκαετίας του 1960. Μετά τη νίκη της Ένωσης Κέντρου το 1964 και τα γεγονότα της «Αποστασίας» το 1965, η χώρα οδηγήθηκε σε παρατεταμένη αστάθεια.

Η δυσπιστία απέναντι στο Παλάτι, αλλά και η ενίσχυση του ρόλου του Ανδρέας Παπανδρέου, ενίσχυσαν τους φόβους της συντηρητικής ελίτ και των μηχανισμών εξουσίας.

Πολιτική ένταση και διαδηλώσεις στην Ελλάδα της δεκαετίας του 1960, σε μια περίοδο βαθιάς θεσμικής κρίσης. (Φωτογραφία αρχείου)

Οι συνωμοσίες και το πραξικόπημα

Η τριανδρία των συνταγματαρχών δεν ήταν η μόνη που σχεδίαζε εκτροπή. Ανώτατοι αξιωματικοί, με τη στήριξη κύκλων του Παλατιού, επεξεργάζονταν αντίστοιχα σχέδια, με στόχο την αναβολή των εκλογών του Μαΐου 1967 και την επιβολή μιας «νόμιμης» δικτατορίας.

Ωστόσο, η αναποφασιστικότητα των στρατηγών έδωσε την ευκαιρία στους πιο αποφασισμένους συνωμότες να κινηθούν πρώτοι. Ο Παπαδόπουλος, με εμπειρία από την ΚΥΠ και διασυνδέσεις με αμερικανικούς κύκλους, οργάνωσε την επιχείρηση, ενώ ο Παττακός έθεσε σε κίνηση τα τεθωρακισμένα από το Γουδί.

Συλλήψεις και στρατιωτική παρουσία μετά την επιβολή της δικτατορίας στην Ελλάδα. (Φωτογραφία αρχείου)

Η επιβολή της δικτατορίας

Με πρόσχημα τον «κομμουνιστικό κίνδυνο», το καθεστώς προχώρησε σε μαζικές συλλήψεις, λογοκρισία και επιβολή στρατιωτικού νόμου. Ο βασιλιάς Κωνσταντίνος Β΄ βρέθηκε προ τετελεσμένων και, παρά τις επιφυλάξεις του, όρκισε τη νέα κυβέρνηση.

Η στάση των ΗΠΑ υπήρξε αμφιλεγόμενη. Αν και γνώριζαν τις κινήσεις των συνωμοτών, δεν παρενέβησαν άμεσα. Η στάση αναμονής που τήρησε η Ουάσιγκτον θεωρήθηκε από πολλούς ως σιωπηρή ανοχή.

Χαρακτηριστική έμεινε η δήλωση του σταθμάρχη της CIA στην Αθήνα, Τζακ Μόρι:
«Καλά, πώς μπορείς να βιάσεις μια πόρνη;»

Μια σκοτεινή επταετία και η αποκατάσταση της δημοκρατίας

Το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου αποτέλεσε την αρχή μιας σκοτεινής περιόδου για την Ελλάδα, με διώξεις, εξορίες, βασανιστήρια και περιορισμό των ελευθεριών.

Η δικτατορία κατέρρευσε το 1974, μετά την κρίση της Κύπρου, και η χώρα επέστρεψε στη δημοκρατία με την επιστροφή του Κωνσταντίνος Καραμανλής από το Παρίσι, σηματοδοτώντας τη Μεταπολίτευση.

Η 21η Απριλίου παραμένει έως σήμερα μια από τις πιο σκοτεινές ημερομηνίες της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας.