Η σφαγή στους Πύργους Κοζάνης και η επιχείρηση “Maigewitter”

Σαν σήμερα, στις 23 Απριλίου 1944, οι Πύργοι Κοζάνης βρέθηκαν στο επίκεντρο μιας από τις πιο φρικτές ναζιστικές θηριωδίες στην κατεχόμενη Ελλάδα. Η σφαγή εντάχθηκε στο ευρύτερο σχέδιο εκκαθαριστικών επιχειρήσεων που είχαν θέσει σε εφαρμογή οι γερμανικές δυνάμεις στη Μακεδονία, με στόχο να συντρίψουν τα δίκτυα στήριξης του ΕΛΑΣ και να ελέγξουν τα ορεινά περάσματα της περιοχής.

Το πλαίσιο των επιχειρήσεων στη Μακεδονία

Στα τέλη του 1943, ο διοικητής της Ομάδας Στρατού Ε, Αλεξάντερ Λαιρ, καλούσε τους άνδρες του να προετοιμαστούν για σκληρότερους αγώνες στην Ελλάδα, ενώ από τον Ιανουάριο του 1944 η γερμανική διοίκηση είχε ήδη προχωρήσει σε αλλεπάλληλες εκκαθαριστικές επιχειρήσεις στη Μακεδονία. Στο τέλος Μαρτίου αποφασίστηκε η επιχείρηση “Maigewitter”, με αντικειμενικό σκοπό την καταπολέμηση των ανταρτικών δυνάμεων στη βόρεια Πίνδο, ανάμεσα στο Μέτσοβο, την Κόνιτσα, την Καστοριά και τα Γρεβενά. Παράλληλα ενεργοποιήθηκε και η επιχείρηση “Falke”, ώστε να αποπροσανατολιστούν οι αντάρτες και να πιστέψουν ότι η κύρια επίθεση θα εκδηλωνόταν στο Βέρμιο.

Το μνημείο των εκτελεσθέντων στο Μεσόβουνο Κοζάνης, χωριό που χτυπήθηκε δύο φορές από τα γερμανικά στρατεύματα κατοχής, το 1941 και ξανά το 1944. Πηγή: φωτογραφικό αρχείο

Οι επιχειρήσεις άρχισαν στις 22 Απριλίου 1944. Πρωταρχικός στόχος των γερμανικών δυνάμεων ήταν ο έλεγχος των ορεινών περασμάτων και η περικύκλωση των ανταρτών. Την επόμενη ημέρα, στις 23 Απριλίου, οι Γερμανοί κατέλαβαν τους Πύργους και το Μεσόβουνο, δυτικά του Βερμίου.

Η είσοδος των Γερμανών στους Πύργους

Οι Πύργοι ήταν τότε ένα μεγάλο χωριό με περίπου 1.800 κατοίκους, γηγενείς και πρόσφυγες. Με την είσοδό τους στο χωριό, οι Γερμανοί άρχισαν ανακρίσεις για το αν υπήρχαν Βρετανοί ή Αμερικανοί στρατιωτικοί στις τάξεις των ανταρτών. Η στάση τους απέναντι στους αμάχους ήταν αμέσως αμείλικτη: έγιναν συλλήψεις, εκτελέσεις και βίαιες συγκεντρώσεις κατοίκων στην πλατεία.

Η Καθημερινή σημειώνει ότι περίπου 1.400 κάτοικοι συγκεντρώθηκαν και μεταφέρθηκαν είτε με φορτηγά είτε πεζή σε πρόχειρο στρατόπεδο συγκέντρωσης στην Πτολεμαΐδα, ενώ δύο ηλικιωμένες γυναίκες που δεν μπορούσαν να ακολουθήσουν εκτελέστηκαν επί τόπου, όπως και όσοι επιχείρησαν να διαφύγουν.

Η πυρπόληση του χωριού και οι νέες εκτελέσεις

Αφού εξουδετέρωσαν κάθε οργανωμένη αντίδραση, οι Γερμανοί πυρπόλησαν σχεδόν ολόκληρο το χωριό, αφήνοντας όρθιες μόνο τρεις εκκλησίες, τα κτίρια της Χωροφυλακής και του Ειρηνοδικείου. Παράλληλα, συγκέντρωσαν και τα ζώα του χωριού, περίπου 5.500 σύμφωνα με τις καταγραφές.

Τις επόμενες ημέρες εντατικοποίησαν τις έρευνες στα γύρω βουνά και δάση και εντόπισαν επιπλέον κατοίκους, κυρίως γυναίκες και παιδιά, που είχαν κρυφτεί για να σωθούν. Ένα μέρος τους μεταφέρθηκε πίσω στους Πύργους και κρατήθηκε στον ναό της Μεταμόρφωσης. Σύμφωνα με μαρτυρίες που καταγράφει το αρχειακό αφιέρωμα της ΕΡΤ, υπήρξαν κακοποιήσεις γυναικών από συνεργάτες των Γερμανών. Στις 26 Απριλίου, αιχμάλωτοι —κυρίως ηλικιωμένοι, γυναίκες και παιδιά— μεταφέρθηκαν σε αχυρώνες που στη συνέχεια πυρπολήθηκαν.

Κάτοικοι των Πύργων σε εκδήλωση μνήμης για τη σφαγή της 23ης Απριλίου 1944, όπως καταγράφηκε στο αρχειακό αφιέρωμα της ΕΡΤ. Πηγή: Αρχείο ΕΡΤ

Ο αριθμός των θυμάτων

Για τον συνολικό αριθμό των θυμάτων υπάρχουν διαφορετικές καταγραφές στις πηγές. Η Καθημερινή αναφέρει ότι κατά τις τέσσερις ημέρες της κατοχής των Πύργων εκτελέστηκαν ή κάηκαν ζωντανοί 335 άνθρωποι. Η ΕΡΤ, σε αρχειακό αφιέρωμα, κάνει λόγο για 318 αμάχους που σφαγιάστηκαν στους Πύργους στις 23 Απριλίου 1944.

Αντίστοιχα, για το Μεσόβουνο, η Καθημερινή αναφέρει περίπου 200 εκτελεσθέντες αμάχους στο πλαίσιο της ίδιας εκστρατείας, ενώ άλλες ιστορικές καταγραφές ανεβάζουν τον αριθμό των νεκρών του 1944 στους 268, πέρα από τη σφαγή του 1941.

Το Μεσόβουνο και η «διπλή θηριωδία»

Το Μεσόβουνο κατέχει ξεχωριστή θέση στη μνήμη της Κατοχής, καθώς είχε ήδη γνωρίσει τη ναζιστική βία από τις 23 Οκτωβρίου 1941, όταν η Βέρμαχτ εκτέλεσε 142 κατοίκους. Το 1944 χτυπήθηκε ξανά, στο πλαίσιο της επιχείρησης “Maigewitter”, γεγονός που το καθιστά το μοναδικό χωριό της Ελλάδας που γνώρισε δύο φορές τέτοιας κλίμακας ναζιστική θηριωδία.

Οι επιχειρήσεις δεν σταμάτησαν στους Πύργους

Μετά την καταστροφή των Πύργων και του Μεσόβουνου, τα γερμανικά στρατεύματα συνέχισαν την προέλασή τους βορειοανατολικά, στρεφόμενα εναντίον του Αγίου Παύλου και του Άνω και Κάτω Γραμματικού. Η λογική των επιχειρήσεων ήταν σαφής: εξόντωση κάθε πιθανής εστίας αντίστασης και παραδειγματική τρομοκράτηση του ντόπιου πληθυσμού ώστε να πάψει να στηρίζει τον ΕΛΑΣ και τους παρτιζάνους που δρούσαν στην ευρύτερη περιοχή.

Μνημειακή αναφορά στα θύματα του Ολοκαυτώματος των Πύργων, όπου οι γερμανικές δυνάμεις και οι συνεργάτες τους προκάλεσαν μία από τις μεγαλύτερες σφαγές αμάχων στη Δυτική Μακεδονία. Πηγή: e-ptolemeos / φωτογραφικό αρχείο

Η μνήμη των θυμάτων

Η σφαγή των Πύργων και η διπλή καταστροφή του Μεσόβουνου παραμένουν σήμερα από τα πιο βαριά τραύματα της μνήμης στη Δυτική Μακεδονία. Η ΕΡΤ έχει διασώσει αφηγήσεις επιζώντων, οι οποίοι περιγράφουν πώς οι κάτοικοι χωρίστηκαν, οδηγήθηκαν εκτός χωριού, πυροβολήθηκαν ή εγκλωβίστηκαν, ενώ όσοι γλίτωσαν έζησαν για μέρες στα Χάνια Πτολεμαΐδας χωρίς να μπορούν να επιστρέψουν στα σπίτια τους.