Η μεγαλύτερη απόδραση στην ιστορία των ελληνικών φυλακών

Σαν σήμερα, στις 17 Ιουλίου 1955, γράφτηκε μία από τις πιο εντυπωσιακές σελίδες στην ιστορία των ελληνικών φυλακών. Ύστερα από τέσσερις μήνες επίπονης, μυστικής και εξαιρετικά επικίνδυνης προετοιμασίας, 27 κομμουνιστές κρατούμενοι κατάφεραν να αποδράσουν από τις φυλακές των Βούρλων στη Δραπετσώνα, ανοίγοντας μια υπόγεια σήραγγα με αυτοσχέδια μέσα και ελάχιστα εργαλεία.

Η απόδραση θεωρείται μέχρι σήμερα μία από τις πιο θεαματικές στα διεθνή χρονικά. Όχι μόνο για την άρτια οργάνωσή της, αλλά και επειδή προκάλεσε τεράστιο πλήγμα στο κύρος των διωκτικών αρχών της εποχής, οι οποίες βρέθηκαν εκτεθειμένες απέναντι σε μια επιχείρηση που σχεδιάστηκε και εκτελέστηκε κυριολεκτικά κάτω από τη μύτη τους.

Ωστόσο, η ιστορία των Βούρλων δεν ξεκινά με τη θρυλική απόδραση του 1955. Ο χώρος είχε ήδη μια μακρά και σκοτεινή διαδρομή, καθώς εκεί λειτούργησε το πρώτο οργανωμένο δημόσιο πορνείο σε λιμάνι της Μεσογείου, προτού μετατραπεί αργότερα σε μία από τις πιο διαβόητες φυλακές της χώρας.

Η κεντρική είσοδος των Δικαστικών Φυλακών Πειραιώς, γνωστών ως φυλακές των Βούρλων, στη Δραπετσώνα. Από το συγκεκριμένο σωφρονιστικό κατάστημα απέδρασαν στις 17 Ιουλίου 1955 οι 27 κομμουνιστές πολιτικοί κρατούμενοι.

Από τα πορνεία του Πειραιά στις φυλακές υψίστης ασφαλείας

Η περιοχή των Βούρλων πήρε το όνομά της από το ελώδες έδαφος και τα βούρλα που φύονταν στην περιοχή της Δραπετσώνας. Στα τέλη του 19ου αιώνα επιλέχθηκε ως τόπος εγκατάστασης οργανωμένων οίκων ανοχής που εξυπηρετούσαν τα πληρώματα των ελληνικών και ξένων πλοίων που έφταναν στο λιμάνι του Πειραιά.

Ο χώρος πέρασε στη λογοτεχνία και το λαϊκό τραγούδι, εμπνέοντας προσωπικότητες όπως ο Μάρκος Βαμβακάρης, η Γαλάτεια Καζαντζάκη, η Λιλίκα Νάκου και ο Μ. Καραγάτσης.

Κατά τη διάρκεια της γερμανικής και ιταλικής κατοχής, το συγκρότημα μετατράπηκε σε φυλακές. Μετά τον πόλεμο συνέχισε να λειτουργεί ως σωφρονιστικό κατάστημα και εξελίχθηκε στις Δικαστικές Φυλακές Πειραιώς, οι οποίες θεωρούνταν από τις πλέον αυστηρά φυλασσόμενες της εποχής.

Οι εγκαταστάσεις αποτελούνταν από τρεις πτέρυγες. Οι δύο πρώτες φιλοξενούσαν ποινικούς κρατουμένους, ενώ η τρίτη προοριζόταν για πολιτικούς κρατουμένους. Κάθε πτέρυγα διέθετε 24 κελιά, χωρητικότητας πέντε ατόμων το καθένα.

Η γέννηση του σχεδίου της απόδρασης

Το 1954, η κυβέρνηση του Ελληνικού Συναγερμού υπό τον Αλέξανδρο Παπάγο προχώρησε σε μαζικές συλλήψεις στελεχών του παράνομου μηχανισμού του ΚΚΕ, αξιοποιώντας τον μεταξικό νόμο 375/1936 και αποδίδοντάς τους κατηγορίες κατασκοπείας.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον γεννήθηκε, στα τέλη του 1954, η ιδέα μιας μαζικής απόδρασης.

Οι κρατούμενοι που συμμετείχαν στο σχέδιο τήρησαν απόλυτη μυστικότητα. Χωρίς ουσιαστικά μέσα, βασίστηκαν στην επινοητικότητα, την υπομονή και την πειθαρχία τους. Παράλληλα, δύο γυναίκες που διατηρούσαν σχέσεις με κρατούμενους βοήθησαν στην επιχείρηση, μεταφέροντας πολύτιμες πληροφορίες για την περιοχή, τις αποστάσεις, τις σκοπιές και τη διάταξη των γύρω κτιρίων.

Η σήραγγα κάτω από το κελί 13

Το σχέδιο προέβλεπε τη διάνοιξη υπόγειας σήραγγας που θα ξεκινούσε κάτω από το κρεβάτι κρατουμένου στο κελί 13 της Γ΄ Πτέρυγας, το οποίο βρισκόταν πλησιέστερα στον εξωτερικό τοίχο των φυλακών και απέναντι από το εργοστάσιο «Ντεστρέ».

Αρχικά οι κρατούμενοι έπρεπε να διανοίξουν το τσιμεντένιο δάπεδο του κελιού και να δημιουργήσουν ένα πηγάδι βάθους περίπου τριών μέτρων. Από εκεί ξεκινούσε η σήραγγα, με διάμετρο περίπου 80 εκατοστών και συνολικό μήκος 18 έως 19 μέτρων.

Η διαδρομή περνούσε κάτω από τα θεμέλια των φυλακών, διέσχιζε υπόγεια την οδό Δογάνη, περνούσε κάτω από τον εξωτερικό τοίχο του εργοστασίου και κατέληγε στους λουτήρες της «Ντεστρέ».

Τα εργαλεία που διέθεταν ήταν σχεδόν πρωτόγονα: ένα κοπίδι, ένα τσαγκαράδικο σφυρί και αργότερα ένα μικρό σκεπάρνι.

Σχεδιάγραμμα της Γ΄ Πτέρυγας των φυλακών των Βούρλων, όπου αποτυπώνεται η διαδρομή της υπόγειας σήραγγας που κατασκεύασαν μυστικά οι 27 κομμουνιστές κρατούμενοι. Η σήραγγα ξεκινούσε από το κελί 13, διέσχιζε υπόγεια την οδό Δογάνη και κατέληγε στο εργοστάσιο «Ντεστρέ», απ’ όπου πραγματοποιήθηκε η θεαματική απόδραση της 17ης Ιουλίου 1955.

Πώς έκρυβαν τα μπάζα

Ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα ήταν η απόκρυψη των χωμάτων και των μπαζών που προέκυπταν από τις εργασίες.

Η λύση που βρήκαν αποδείχθηκε ευφυής. Ζήτησαν άδεια από τη διεύθυνση των φυλακών να δημιουργήσουν παρτέρια με λουλούδια στο προαύλιο. Η άδεια εγκρίθηκε και σύντομα ο χώρος γέμισε με γκαζοτενεκέδες φυτεμένους με λουλούδια, κάτω από τους οποίους κρύβονταν το χώμα και τα χαλίκια που έβγαιναν από τη σήραγγα.

Οι συνθήκες στο εσωτερικό του τούνελ ήταν ασφυκτικές. Η θερμοκρασία ανέβαινε διαρκώς και ο αέρας ήταν ελάχιστος. Για τον λόγο αυτό, οι ομάδες που έσκαβαν εναλλάσσονταν κάθε δεκαπέντε λεπτά.

Η μεγάλη έξοδος προς την ελευθερία

Το μεσημέρι της Κυριακής 17 Ιουλίου 1955, αμέσως μετά το συσσίτιο, οι κρατούμενοι πέρασαν στο τελικό στάδιο του σχεδίου.

Φόρεσαν πιτζάμες πάνω από τα κανονικά τους ρούχα, τύλιξαν μαντίλια στα κεφάλια τους και πέρασαν κάλτσες πάνω από τα παπούτσια τους ώστε να περιορίσουν τον θόρυβο.

Ο ένας μετά τον άλλον, σε μικρές ομάδες, διέσχισαν τη σήραγγα και βγήκαν στο εργοστάσιο «Ντεστρέ». Από εκεί ξεκίνησε η διαφυγή τους.

Η απουσία τους αποκαλύφθηκε περίπου στις τρεις το μεσημέρι, όταν ο υπαρχιφύλακας και τρεις φύλακες μπήκαν στη Γ΄ Πτέρυγα για την καθιερωμένη καταμέτρηση. Όταν έφτασαν στα κελιά 13, 14 και 15, διαπίστωσαν ότι ήταν άδεια.

Το δελτίο αναζητήσεων με τα πρόσωπα των 27 δραπέτων των Βούρλων. Η θεαματική απόδραση προκάλεσε πανικό στις Αρχές και εξελίχθηκε σε μία από τις μεγαλύτερες επιχειρήσεις καταδίωξης της μετεμφυλιακής Ελλάδας.

Πανικός στις Αρχές και επικηρύξεις

Η κινητοποίηση των Αρχών υπήρξε άμεση. Στήθηκαν μπλόκα σε δρόμους, πραγματοποιήθηκαν εκτεταμένοι έλεγχοι και στις φυλακές έσπευσαν κορυφαίοι κρατικοί αξιωματούχοι, μεταξύ των οποίων ο υπουργός Δημόσιας Τάξης, ο αρχηγός της Χωροφυλακής, ο διοικητής της Γενικής Ασφάλειας και εισαγγελικοί λειτουργοί.

Η απόδραση θεωρήθηκε πρωτοφανής αποτυχία του κρατικού μηχανισμού.

Στις 21 Ιουλίου 1955 δημοσιεύθηκε στο ΦΕΚ απόφαση σύμφωνα με την οποία οι δραπέτες επικηρύχθηκαν βάσει του νόμου «περί ληστοκρατείας». Προβλέπονταν αμοιβές έως 30.000 δραχμές για τη σύλληψη ή τον φόνο δραπέτη και έως 15.000 δραχμές για πληροφορίες που θα οδηγούσαν στις Αρχές.

Παρά τα δρακόντεια μέτρα, η επιχείρηση δεν είχε τα αναμενόμενα αποτελέσματα. Δεκαπέντε από τους δραπέτες συνελήφθησαν αρκετό διάστημα αργότερα, οι δεκατρείς έπειτα από καταγγελίες και οι δύο τυχαία. Δέκα κατάφεραν να διαφύγουν στο εξωτερικό.

Ο Γιώργος Γεωργίου έχασε τη ζωή του από πυρά αστυνομικού αποσπάσματος ενώ, σύμφωνα με επίσημο αστυνομικό δελτίο, «επιχειρώντας να εξέλθη παρανόμως των ελληνικών συνόρων».

Η απόδραση που έγινε πρωτοσέλιδο

Οι εφημερίδες της εποχής αφιέρωσαν πρωτοσέλιδα στη μεγάλη απόδραση, περιγράφοντάς την ως γεγονός που εξέθεσε ανεπανόρθωτα τον κρατικό μηχανισμό ασφαλείας.

Η υπόθεση κυριάρχησε επί ημέρες στον ελληνικό Τύπο.

Η εφημερίδα Απογευματινή έγραφε:

«Τι προκύπτει από την μεγάλην απόδρασιν 27 κομμουνιστών της Κυριακής – Ολόκληρον τμήμα του παρανόμου μηχανισμού του Κ.Κ. Ελλάδος παραμένει ανέπαφον και συνεχίζει την ανατρεπτικήν δράσιν του, πιθανώς υπό την αρχηγία του Ακριτίδη».

Η Ακρόπολις ανέφερε:

«Η καταπληκτική ομαδική απόδρασις των κομμουνιστικών στελεχών – Μέχρις ώρας ουδείς συνελήφθη από τους 27 κομμουνιστάς τους δραπετεύσαντας από τας φυλακάς Βούρλων το απόγευμα της Κυριακής υπό μυθιστορηματικάς συνθήκας».

Η εφημερίδα Ελευθερία σημείωνε:

«Υπό τα βλέμματα της “ισχυράς” κυβερνήσεως – 27 κομμουνισταί απέδρασαν εκ των φυλακών Βούρλων υπό μυθιστορηματικάς συνθήκας – Από διανοιγείσαν υπόγειον σήραγγα διέφυγον εις παρακείμενον εργοστάσιον».

Τα Βούρλα σήμερα

Στη θέση των διαβόητων φυλακών των Βούρλων βρίσκονται σήμερα πολυκατοικίες και σύγχρονα κτίρια, χωρίς εμφανή ίχνη από το ιστορικό παρελθόν της περιοχής.

Από το ιστορικό συγκρότημα των Βούρλων δεν έχει απομείνει σχεδόν τίποτα. Στη θέση των φυλακών και των παλιών οίκων ανοχής έχουν ανεγερθεί πολυκατοικίες και σύγχρονα κτίρια, που δύσκολα προδίδουν το βαρύ ιστορικό φορτίο της περιοχής.

Παρ’ όλα αυτά, η απόδραση του 1955 εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο μελέτης από ιστορικούς και ερευνητές, ενώ θεωρείται μέχρι σήμερα μία από τις πιο ευρηματικές και τολμηρές επιχειρήσεις απόδρασης που έχουν καταγραφεί διεθνώς.