Η Μάχη της Χώρας–Αγορέλιτσας και η συντριβή της γερμανικής φάλαγγας

Σαν σήμερα, στις 19 Ιουλίου 1944, γράφτηκε στη Μεσσηνία μία από τις σημαντικότερες σελίδες της Εθνικής Αντίστασης. Στη θέση «στου Μανούσου το Γεφύρι», ανάμεσα στη Χώρα και την Αγορέλιτσα —το σημερινό Αμπελόφυτο— δυνάμεις του ΕΛΑΣ έστησαν ενέδρα σε γερμανική αυτοκινητοπομπή που κινούνταν στον άξονα Πύλου–Γαργαλιάνων–Κυπαρισσίας.

Η επιχείρηση εξελίχθηκε σε σφοδρή μάχη και κατέληξε σε αποφασιστική νίκη των ανταρτών. Η γερμανική φάλαγγα ακινητοποιήθηκε και αποδεκατίστηκε, ενώ οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ κατέλαβαν οχήματα, οπλισμό, πυρομαχικά και εφόδια. Η επιτυχία είχε βαρύ τίμημα, καθώς μεταξύ των νεκρών ήταν και ο στρατιωτικός διοικητής του τάγματος, ταγματάρχης Ηλίας Σφακιανάκης.

Η Μάχη της Χώρας–Αγορέλιτσας, γνωστή και ως Μάχη «στου Μανούσου το Γεφύρι», έμεινε στην ιστορία ως μια επιχείρηση που ανέδειξε την οργάνωση, την αποφασιστικότητα και τη λαϊκή στήριξη προς τις δυνάμεις της Αντίστασης, λίγους μόλις μήνες πριν από την αποχώρηση των γερμανικών στρατευμάτων από την Ελλάδα.

Μαχητές του ΕΛΑΣ στην Πελοπόννησο κατά την περίοδο της Κατοχής. Το 1ο Τάγμα του 9ου Συντάγματος πρωταγωνίστησε στη Μάχη της Χώρας–Αγορέλιτσας.

Η κατάσταση στην κατεχόμενη Πελοπόννησο

Το καλοκαίρι του 1944, οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ είχαν εντείνει τη δράση τους στην Πελοπόννησο. Η παρουσία των ανταρτών γινόταν ολοένα ισχυρότερη, ενώ οι γερμανικές δυνάμεις προσπαθούσαν να διατηρήσουν τον έλεγχο των βασικών οδικών αξόνων και να εξασφαλίσουν τον ανεφοδιασμό των φρουρών τους.

Στη δυτική Μεσσηνία, οι γερμανικές αυτοκινητοπομπές κινούνταν συχνά μεταξύ Πύλου, Γαργαλιάνων και Κυπαρισσίας, μεταφέροντας τρόφιμα, οπλισμό, πυρομαχικά και άλλα εφόδια. Σύμφωνα με μαρτυρίες και ιστορικές καταγραφές, μία τέτοια φάλαγγα περνούσε από την περιοχή περίπου κάθε οκτώ ημέρες.

Την ίδια περίοδο, το 1ο Τάγμα του 9ου Συντάγματος του ΕΛΑΣ είχε αναπτυχθεί στην περιοχή με στόχο την ενίσχυση της αντιστασιακής δράσης στην Πυλία και την παρεμπόδιση των γερμανικών μετακινήσεων.

Μαχητές του ΕΛΑΣ στην Πελοπόννησο κατά την περίοδο της Κατοχής. Το 1ο Τάγμα του 9ου Συντάγματος πρωταγωνίστησε στη Μάχη της Χώρας–Αγορέλιτσας.

Η πληροφορία που οδήγησε στην ενέδρα

Η πολιτική οργάνωση του ΕΑΜ ενημέρωσε τις δυνάμεις του ΕΛΑΣ ότι γερμανική φάλαγγα επρόκειτο να αναχωρήσει από την Πύλο με κατεύθυνση προς τους Γαργαλιάνους και την Κυπαρισσία.

Με βάση την πληροφορία αυτή, η ηγεσία του τάγματος αποφάσισε να οργανώσει ενέδρα στον δρόμο μεταξύ της Χώρας και της Αγορέλιτσας. Το σημείο που επιλέχθηκε, κοντά στο γεφύρι του Μανούσου και στις «Κορδέλες» του ποταμού Σέλα, προσφερόταν για τον εγκλωβισμό μιας μεγάλης αυτοκινητοπομπής.

Η ενέδρα στήθηκε από τις 17 Ιουλίου. Οι αντάρτες παρέμειναν κρυμμένοι στις θέσεις τους επί δύο ημέρες, περιμένοντας την εμφάνιση της γερμανικής φάλαγγας.

Το γεγονός ότι η επιχείρηση δεν αποκαλύφθηκε, παρά την πολυήμερη αναμονή και την παρουσία δεκάδων μαχητών στην περιοχή, αποδόθηκε στα αυστηρά μέτρα ασφαλείας αλλά και στη στήριξη του τοπικού πληθυσμού.

Πώς οργανώθηκαν οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ

Στη μάχη πήρε μέρος το 1ο Τάγμα του 9ου Συντάγματος του ΕΛΑΣ, με δύναμη που υπολογίζεται σε περίπου 130 αντάρτες. Στρατιωτικός διοικητής ήταν ο μόνιμος ταγματάρχης Ηλίας Σφακιανάκης, γνωστός και ως «Μπαρμπαλιάς», ενώ καπετάνιος ήταν ο δικηγόρος Δημήτρης Καλδής.

Οι αντάρτες αναπτύχθηκαν κατά μήκος του δρόμου σε έναν κλοιό περίπου 1,5 χιλιομέτρου. Ο 1ος και ο 2ος Λόχος κατέλαβαν τις βασικές θέσεις της ενέδρας, ενώ σε ψηλότερο σημείο τοποθετήθηκαν τα πολυβόλα και ο σταθμός διοίκησης.

Παράλληλα, διμοιρίες είχαν αναπτυχθεί προς την κατεύθυνση της Πύλου και της Κυπαρισσίας, ώστε να εμποδίσουν ενδεχόμενη προσέγγιση γερμανικών ενισχύσεων. Δυνάμεις του εφεδρικού ΕΛΑΣ απέκλεισαν τους γύρω δρόμους και περιόρισαν την κυκλοφορία των πολιτών, προκειμένου να μην αποκαλυφθεί το σχέδιο.

Η αγωνιώδης αναμονή

Η 18η Ιουλίου πέρασε χωρίς καμία κίνηση. Η γερμανική φάλαγγα δεν εμφανίστηκε και άρχισαν να διατυπώνονται φόβοι ότι η ενέδρα είχε προδοθεί.

Την επόμενη ημέρα, λίγο μετά το μεσημέρι, οι αντάρτες πληροφορήθηκαν ότι η αυτοκινητοπομπή είχε τελικά αναχωρήσει από την Πύλο. Σύμφωνα με μία από τις καταγραφές, η πληροφορία έφτασε στους επικεφαλής μέσω Αυστριακού αυτόμολου, ο οποίος είχε υποκλέψει γερμανικό τηλεφώνημα.

Οι άνδρες του ΕΛΑΣ παρέμειναν στις θέσεις τους και περίμεναν ώσπου να περάσει ολόκληρη η φάλαγγα μέσα στον κλοιό.

Η γερμανική φάλαγγα εγκλωβίζεται

Όταν τα 13 οχήματα της γερμανικής αυτοκινητοπομπής μπήκαν στην περιοχή της ενέδρας, δόθηκε με φωτοβολίδα το σύνθημα της επίθεσης.

Τα πυρά των ανταρτών έπληξαν αρχικά το πρώτο και το τελευταίο όχημα, αποκλείοντας κάθε πιθανότητα διαφυγής. Η γερμανική φάλαγγα εγκλωβίστηκε στον στενό δρόμο και δέχθηκε πυρά από τις γύρω πλαγιές.

Ο αιφνιδιασμός ήταν απόλυτος. Ωστόσο, στο κέντρο της αυτοκινητοπομπής οι Γερμανοί προέβαλαν ισχυρή αντίσταση, χρησιμοποιώντας τον οπλισμό τους και τα οχήματα ως κάλυψη.

Η μάχη διήρκεσε περίπου 45 λεπτά. Μετά το συνεχές σφυροκόπημα, οι αντάρτες πραγματοποίησαν έφοδο, προκειμένου να κάμψουν την αντίσταση προτού φτάσουν ενισχύσεις από τις κοντινές γερμανικές φρουρές.

Το μνημείο της Μάχης Χώρας–Αγορέλιτσας στη Μεσσηνία, στο σημείο όπου στις 19 Ιουλίου 1944 δυνάμεις του ΕΛΑΣ έστησαν ενέδρα σε γερμανική φάλαγγα

Η μαρτυρία του Γερμανού στρατιωτικού ιερέα

Ανάμεσα στους αιχμαλώτους βρισκόταν και ο ευαγγελικός στρατιωτικός ιερέας Γιόαχιμ Λάνγκε, ο οποίος αργότερα επέστρεψε στη Γερμανία.

Περιγράφοντας την επίθεση, ανέφερε ότι οι Γερμανοί δέχθηκαν:

«πυρά, ισχυρά πυρά, από όλες τις πλευρές, χωρίς να μπορούν να ιδούν τον εχθρό».

Η συγκεκριμένη μαρτυρία αποτυπώνει τον βαθμό αιφνιδιασμού και την αποτελεσματική τοποθέτηση των ανταρτών στις πλαγιές γύρω από τον δρόμο.

Οι απώλειες της μάχης

Οι ιστορικές πηγές δεν συμφωνούν απολύτως ως προς τον αριθμό των γερμανικών απωλειών. Οι πιο συγκρατημένες καταγραφές κάνουν λόγο για 78 νεκρούς Γερμανούς και περίπου 30 αιχμαλώτους, ενώ άλλες μεταγενέστερες αφηγήσεις ανεβάζουν τον αριθμό των νεκρών σημαντικά υψηλότερα.

Η καταστροφή της αυτοκινητοπομπής, πάντως, υπήρξε σχεδόν ολοκληρωτική. Τα περισσότερα από τα οχήματα καταστράφηκαν ή ακινητοποιήθηκαν, ενώ σημαντικό πολεμικό και εφοδιαστικό υλικό πέρασε στα χέρια του ΕΛΑΣ.

Οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ είχαν 18 νεκρούς και οκτώ τραυματίες. Μεταξύ των νεκρών ήταν ο διοικητής Ηλίας Σφακιανάκης, ο οποίος τραυματίστηκε θανάσιμα ενώ πολεμούσε στην πρώτη γραμμή και πέθανε το ίδιο βράδυ.

Τα όπλα και τα εφόδια που καταλήφθηκαν

Τα λάφυρα της μάχης ήταν ιδιαίτερα σημαντικά για τις αντιστασιακές δυνάμεις. Οι αντάρτες κατέλαβαν βαριά και ελαφρά πολυβόλα, αυτόματα όπλα, τυφέκια, πυρομαχικά, ρουχισμό και υποδήματα.

Η φάλαγγα ανήκε σε κλιμάκιο ανεφοδιασμού και μετέφερε επίσης μεγάλες ποσότητες τροφίμων, όπως αλεύρι και ζάχαρη. Μέρος των εφοδίων διανεμήθηκε, σύμφωνα με τις σχετικές αφηγήσεις, στους κατοίκους της περιοχής.

Η κατάληψη του υλικού είχε διπλή σημασία: αφενός ενίσχυσε τον οπλισμό και τον ανεφοδιασμό του ΕΛΑΣ και αφετέρου στέρησε πολύτιμα εφόδια από τις γερμανικές φρουρές της δυτικής Μεσσηνίας.

Ο θάνατος του Ηλία Σφακιανάκη

Ο ταγματάρχης Ηλίας Σφακιανάκης ήταν μία από τις σημαντικότερες απώλειες της μάχης. Ως στρατιωτικός διοικητής του τάγματος, είχε καθοριστικό ρόλο στον σχεδιασμό και στην εκτέλεση της ενέδρας.

Μετά τον θανάσιμο τραυματισμό του, μεταφέρθηκε στην έδρα του τάγματος, όπου άφησε την τελευταία του πνοή.

Οι συναγωνιστές του τον έθαψαν στη βάση του μνημείου του Παπαφλέσσα στο Μανιάκι, συνδέοντας συμβολικά τον αγώνα της Εθνικής Αντίστασης με την Επανάσταση του 1821. Στην κηδεία του παρευρέθηκαν χιλιάδες κάτοικοι από τα γύρω χωριά της Τριφυλίας.

Τα γερμανικά αντίποινα

Μετά την καταστροφή της φάλαγγας, γερμανικό τμήμα κινήθηκε προς την περιοχή, χωρίς όμως να συναντήσει τους αντάρτες, οι οποίοι είχαν ήδη αποσυρθεί προς τα ορεινά.

Την επόμενη ημέρα, γερμανικές δυνάμεις επέστρεψαν για να περισυλλέξουν τους νεκρούς. Σύμφωνα με τοπικές ιστορικές καταγραφές, έκαψαν σπίτια στη Χώρα —τότε γνωστή ως Λιγούδιστα— και σκότωσαν 15 νέους που εντόπισαν στα χωράφια.

Παρά τη σοβαρότητα των γερμανικών απωλειών, δεν ακολούθησαν στην περιοχή μαζικά αντίποινα αντίστοιχης κλίμακας με άλλες σφαγές της Κατοχής. Οι λόγοι γι’ αυτό παραμένουν αντικείμενο διαφορετικών ιστορικών ερμηνειών.

Η μάχη στις γερμανικές αναφορές

Η επιτυχία της ενέδρας καταγράφηκε ακόμη και σε γερμανικές στρατιωτικές αναφορές.

Σε ημερήσια και εσπερινή αναφορά της Ομάδας Στρατιών Ε της 21ης Ιουλίου 1944 γινόταν λόγος για τον:

«αιφνιδιασμό τον οποίο πέτυχαν οι αντάρτες εναντίον ισχυρού Τμήματος Συνοδείας του 699 Κλιμακίου Ανεφοδιασμού, το οποίο και αποδεκατίστηκε Βόρεια της Πύλου».

Η αναφορά αποτελεί σημαντική επιβεβαίωση της έκτασης της γερμανικής ήττας και της αποτελεσματικότητας της επιχείρησης του ΕΛΑΣ.

Η σημασία της νίκης για την Αντίσταση

Η Μάχη της Χώρας–Αγορέλιτσας θεωρείται μία από τις σημαντικότερες επιχειρήσεις του ΕΛΑΣ στην Πελοπόννησο.

Πέρα από την καταστροφή της γερμανικής φάλαγγας, η επιτυχία ενίσχυσε το ηθικό των κατοίκων και των αντιστασιακών δυνάμεων, ενώ συνέβαλε στην περαιτέρω ανάπτυξη των οργανώσεων του ΕΑΜ στην περιοχή.

Ιδιαίτερη σημασία είχε και το γεγονός ότι η ενέδρα παρέμεινε μυστική για ημέρες. Παρά την παρουσία δεκάδων ανταρτών και την κινητοποίηση κατοίκων, κανείς δεν ενημέρωσε τις κατοχικές αρχές. Για τους ιστορικούς της Αντίστασης, αυτό αποτελεί ένδειξη της ευρείας λαϊκής αποδοχής που απολάμβαναν οι αντάρτες στην περιοχή.

Η μάχη παρακολουθήθηκε από κατοίκους των γύρω χωριών, οι οποίοι είχαν ανέβει στα υψώματα και έβλεπαν την εξέλιξή της από απόσταση.

Η μάχη στον αντιστασιακό Τύπο

Η νίκη προβλήθηκε εκτενώς από τον αντιστασιακό Τύπο της Μεσσηνίας.

Οι εφημερίδες «Ελεύθερη Μεσσηνία», «Εαμικά Νέα» και «Φωνή της Μεσσηνίας» δημοσίευσαν τις επόμενες ημέρες αναφορές για τη μάχη, παρουσιάζοντάς την ως σημαντική στρατιωτική επιτυχία του ΕΛΑΣ.

Η είδηση διαδόθηκε γρήγορα στις γύρω περιοχές και συνέβαλε στη δημιουργία ενός ισχυρού συμβολισμού γύρω από το γεφύρι του Μανούσου.

Το μνημείο της μάχης

Σήμερα, στο σημείο όπου πραγματοποιήθηκε η ενέδρα βρίσκεται μνημείο αφιερωμένο στους μαχητές του ΕΛΑΣ που έχασαν τη ζωή τους.

Κάθε χρόνο πραγματοποιούνται εκδηλώσεις μνήμης με τη συμμετοχή φορέων, αντιστασιακών οργανώσεων και κατοίκων της περιοχής. Η επέτειος εξακολουθεί να τιμάται ως μία από τις κορυφαίες στιγμές της αντιστασιακής δράσης στη Μεσσηνία.

Η Μάχη της Χώρας–Αγορέλιτσας δεν υπήρξε απλώς μία επιτυχημένη στρατιωτική ενέδρα. Αποτέλεσε ένα γεγονός με ιδιαίτερο πολιτικό και συμβολικό βάρος, καθώς απέδειξε ότι ακόμη και ένας ισχυρά εξοπλισμένος κατακτητής μπορούσε να ηττηθεί από μια καλά οργανωμένη δύναμη που διέθετε σχέδιο, αποφασιστικότητα και τη στήριξη του πληθυσμού.