Η ρήξη Παπανδρέου – Κωνσταντίνου και τα Ιουλιανά που άνοιξαν τον δρόμο στη Χούντα

Σαν σήμερα, στις 15 Ιουλίου 1965, ξεκινά μία από τις πιο ταραχώδεις και καθοριστικές περιόδους της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Η παραίτηση του πρωθυπουργού Γεωργίου Παπανδρέου, ύστερα από τη σύγκρουσή του με τον βασιλιά Κωνσταντίνο Β΄ για τον έλεγχο του Υπουργείου Εθνικής Άμυνας, πυροδοτεί μια βαθιά πολιτική κρίση που έμεινε γνωστή ως «Ιουλιανά» ή «Αποστασία».

Τα γεγονότα εκείνων των ημερών δεν προκάλεσαν μόνο την πτώση μιας κυβέρνησης με ισχυρή λαϊκή εντολή, αλλά άνοιξαν τον δρόμο για μια μακρά περίοδο πολιτικής αστάθειας, η οποία κορυφώθηκε με το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου 1967 και την επιβολή της επταετούς δικτατορίας.

Η κυριαρχία της Ένωσης Κέντρου και οι πρώτες εντάσεις

Μετά τη σαρωτική εκλογική νίκη της Ένωσης Κέντρου τον Φεβρουάριο του 1964, ο Γεώργιος Παπανδρέου σχημάτισε κυβέρνηση με ισχυρή κοινοβουλευτική πλειοψηφία και σημαντική λαϊκή στήριξη.

Ωστόσο, πίσω από την εκλογική επιτυχία υπήρχαν σοβαρές εσωτερικές αντιθέσεις. Η Ένωση Κέντρου αποτελούσε έναν πολυσυλλεκτικό πολιτικό σχηματισμό, στον οποίο συνυπήρχαν φιλοβασιλικοί παράγοντες, αντικομμουνιστές πολιτικοί και στελέχη με σοσιαλδημοκρατικές και δημοκρατικές αντιλήψεις.

Παράλληλα, η αυξανόμενη πολιτική επιρροή του Ανδρέα Παπανδρέου προκαλούσε ανησυχία στο Παλάτι και στους πολιτικούς αντιπάλους της κυβέρνησης. Την ίδια στιγμή, προσωπικότητες όπως ο Κωνσταντίνος Μητσοτάκης διατηρούσαν έντονη πολιτική παρουσία και φιλοδοξίες στο εσωτερικό του κόμματος.

Ο Γεώργιος Παπανδρέου και ο βασιλιάς Κωνσταντίνος Β΄ βρέθηκαν στο επίκεντρο της πολιτικής κρίσης του καλοκαιριού του 1965, που έμεινε στην ιστορία ως «Ιουλιανά».

Η σύγκρουση για το Υπουργείο Εθνικής Άμυνας

Η κρίση κορυφώθηκε όταν ο Γεώργιος Παπανδρέου αποφάσισε να απομακρύνει τον υπουργό Εθνικής Άμυνας Πέτρο Γαρουφαλιά και να αναλάβει ο ίδιος το χαρτοφυλάκιο.

Η κίνηση αυτή συνδέθηκε με την υπόθεση ΑΣΠΙΔΑ, μια υπόθεση που απασχολούσε έντονα την πολιτική επικαιρότητα της εποχής και στην οποία γινόταν αναφορά στο όνομα του Ανδρέα Παπανδρέου.

Ο Γαρουφαλιάς, που θεωρούνταν πρόσωπο της εμπιστοσύνης του Παλατιού, αρνήθηκε να αποχωρήσει χωρίς τη συγκατάθεση του βασιλιά. Από την πλευρά του, ο νεαρός βασιλιάς Κωνσταντίνος Β΄, μόλις 25 ετών τότε, δεν αποδέχθηκε την απόφαση του πρωθυπουργού και αρνήθηκε να υπογράψει το σχετικό διάταγμα.

Η διαφωνία εξελίχθηκε σε ανοιχτή πολιτειακή σύγκρουση ανάμεσα στον εκλεγμένο πρωθυπουργό και τον ανώτατο άρχοντα της χώρας.

Η παραίτηση του Γεωργίου Παπανδρέου

Μπροστά στο αδιέξοδο, ο Γεώργιος Παπανδρέου επέλεξε να παραιτηθεί.

Στις 15 Ιουλίου 1965 υπέβαλε προφορικά την παραίτησή του στον βασιλιά, ο οποίος κινήθηκε άμεσα για τον σχηματισμό νέας κυβέρνησης χωρίς τη συμμετοχή της επίσημης ηγεσίας της Ένωσης Κέντρου.

Η εξέλιξη αυτή προκάλεσε πολιτικό σεισμό. Μεγάλο μέρος της κοινής γνώμης θεώρησε ότι επρόκειτο για παρέμβαση του Παλατιού στη λαϊκή ετυμηγορία και για υπονόμευση της δημοκρατικής νομιμότητας.

Οι «Αποστάτες» και η οργή στους δρόμους

Μαζικές διαδηλώσεις πραγματοποιήθηκαν στην Αθήνα μετά την παραίτηση του Γεωργίου Παπανδρέου, με χιλιάδες πολίτες να ζητούν σεβασμό στη λαϊκή εντολή.

Μετά την αποχώρηση του Γεωργίου Παπανδρέου, ο βασιλιάς έδωσε εντολή σχηματισμού κυβέρνησης σε στελέχη που αποσπάστηκαν από την Ένωση Κέντρου.

Οι πολιτικοί αυτοί έμειναν στην ιστορία ως «Αποστάτες», όρος που χρησιμοποιήθηκε από τους πολιτικούς αντιπάλους τους και καθιερώθηκε στη δημόσια συζήτηση.

Η πρώτη κυβέρνηση σχηματίστηκε υπό τον Ιωάννη Αθανασιάδη-Νόβα, όμως η λαϊκή αντίδραση ήταν άμεση.

Χιλιάδες πολίτες κατέβηκαν στους δρόμους της Αθήνας και άλλων πόλεων, διαδηλώνοντας υπέρ της δημοκρατίας και καταγγέλλοντας αυτό που χαρακτήριζαν «βασιλικό πραξικόπημα».

Οι κινητοποιήσεις συνεχίστηκαν για εβδομάδες, δημιουργώντας ένα πρωτοφανές κλίμα πολιτικής έντασης.

Η δολοφονία του Σωτήρη Πέτρουλα

Ένα από τα πιο δραματικά γεγονότα των Ιουλιανών σημειώθηκε στις 21 Ιουλίου 1965.

Κατά τη διάρκεια των συγκρούσεων και των διαδηλώσεων στην Αθήνα, σκοτώθηκε ο φοιτητής της ΑΣΟΕΕ και στέλεχος της Νεολαίας Λαμπράκη, Σωτήρης Πέτρουλας.

Ο θάνατός του προκάλεσε νέο κύμα οργής και μετατράπηκε σε σύμβολο του αγώνα κατά της πολιτικής εκτροπής.

Η κηδεία του εξελίχθηκε σε μία από τις μεγαλύτερες πολιτικές διαδηλώσεις της εποχής, με χιλιάδες πολίτες να συνοδεύουν τη σορό του στους δρόμους της Αθήνας.

Οι κυβερνήσεις που δεν κατάφεραν να σταθεροποιήσουν τη χώρα

Μετά την κυβέρνηση Αθανασιάδη-Νόβα ακολούθησαν οι κυβερνήσεις του Ηλία Τσιριμώκου και του Στέφανου Στεφανόπουλου.

Παρά τις προσπάθειες που έγιναν, καμία δεν κατάφερε να αποκαταστήσει την πολιτική ομαλότητα ή να εξασφαλίσει ευρεία κοινωνική αποδοχή.

Η κρίση παρέμεινε ανοιχτή για περισσότερο από έναν χρόνο, με διαρκείς πολιτικές αντιπαραθέσεις, κοινοβουλευτικές συγκρούσεις και αβεβαιότητα για το μέλλον της χώρας.

Τελικά, τον Δεκέμβριο του 1966 συγκροτήθηκε μεταβατική κυβέρνηση με στόχο τη διεξαγωγή εκλογών.

Ο δρόμος προς τη δικτατορία

Πολλοί ιστορικοί θεωρούν ότι τα Ιουλιανά αποτέλεσαν την αρχή της αποσταθεροποίησης που οδήγησε στο πραξικόπημα των συνταγματαρχών.

Η παρατεταμένη κρίση, η σύγκρουση ανάμεσα στο Παλάτι και τις πολιτικές δυνάμεις, αλλά και η αδυναμία εξεύρεσης σταθερής λύσης δημιούργησαν ένα περιβάλλον που ευνόησε την εκτροπή του πολιτεύματος.

Λιγότερο από δύο χρόνια αργότερα, στις 21 Απριλίου 1967, οι συνταγματάρχες κατέλαβαν την εξουσία, επιβάλλοντας στρατιωτική δικτατορία που διήρκεσε έως το 1974.

Η παρακαταθήκη των Ιουλιανών

Έξι δεκαετίες μετά, τα γεγονότα του Ιουλίου του 1965 εξακολουθούν να αποτελούν αντικείμενο ιστορικής και πολιτικής μελέτης.

Η κρίση ανέδειξε τα όρια των θεσμών της εποχής, τις παρεμβάσεις του θρόνου στην πολιτική ζωή και τις βαθιές κοινωνικές και πολιτικές αντιθέσεις που χαρακτήριζαν τη μεταπολεμική Ελλάδα.

Παραμένει μία από τις σημαντικότερες υπενθυμίσεις για τη σημασία της δημοκρατικής νομιμοποίησης, της θεσμικής ισορροπίας και της πολιτικής σταθερότητας.

Η επιστολή που συμπύκνωσε τη σύγκρουση

Το διακύβευμα της εποχής αποτυπώθηκε χαρακτηριστικά στην επιστολή του Γεωργίου Παπανδρέου προς τον βασιλιά Κωνσταντίνο:

«Εις την λαοπρόβλητον κυβέρνησιν ανήκει η πλήρης εξουσία εις όλους τους τομείς του κράτους. Δεν αποτελεί το Υπουργείον Εθνικής Αμύνης στεγανόν διαμέρισμα εξαιρούμενον της εξουσίας της κυβερνήσεως».

Η φράση αυτή έμεινε στην ιστορία ως η πολιτική συμπύκνωση της σύγκρουσης που οδήγησε στα Ιουλιανά και άλλαξε την πορεία της χώρας.