Η κηδεία του Παλαμά που μετατράπηκε σε πράξη αντίστασης μέσα στην Κατοχή

«Σ’ αυτό το φέρετρο ακουμπά η Ελλάδα»! Ήταν η βαριά φωνή του Άγγελου Σικελιανού που αντήχησε στο Α’ Κοιμητήριο της Αθήνας, σε μια στιγμή που έμοιαζε να συγκλονίζει ακόμη και τους τάφους.

Ο Κωστής Παλαμάς πέθανε στις 27 Φεβρουαρίου 1943 και την επόμενη ημέρα, 28 Φεβρουαρίου, πραγματοποιήθηκε η κηδεία του. Για λίγο, το πυκνό σκοτάδι της γερμανικής Κατοχής φάνηκε να υποχωρεί, ώστε να περάσει ο ποιητής. Τα χέρια που είχαν γράψει τον «Τάφο» και τον «Δωδεκάλογο του Γύφτου» σταυρώθηκαν για να μη γράψουν ποτέ ξανά.

Πορτρέτο του Κωστή Παλαμά, ενός από τους σημαντικότερους Έλληνες ποιητές, που με το έργο και την πνευματική του παρουσία σημάδεψε τη νεότερη ελληνική λογοτεχνία.

Η είδηση του θανάτου του διαδόθηκε αστραπιαία στην κατεχόμενη Αθήνα. Ο συγγραφέας Μενέλαος Λουντέμης έγραφε στο βιβλίο του «Εξάγγελος»:
«Ο Κωστής Παλαμάς ήταν ένας αινιγματικός μελλοθάνατος. Τα τελευταία δέκα χρόνια τα περνούσε (όχι καθισμένος) αλλά αποθεμένος στην πολυθρόνα του. Έτσι —εκτός από έναν πολύ στενό κύκλο—, για όλους μας ήταν, περίπου, νεκρός. Ένας μεγάλος ποιητής, που πέθαινε. Μα, με τόσο αργό ρυθμό, που νόμιζες πως δεν θα πεθάνει ποτέ».

Πλήθος κόσμου συγκεντρώνεται στην κηδεία του Κωστή Παλαμά στην κατεχόμενη Αθήνα, Φεβρουάριος 1943.

Και συνεχίζει:
«Τότε εμφανίζεται ο γιος του Παλαμά: « Κύριοι!!..», είπε στυφά. «Σας παρακαλώ. Σεβαστείτε το πένθος μας! Τι θέλετε, επιτέλους, απ’ το νεκρό μας; Αφήστε τον ήσυχο!… Θα τον ενταφιάσει η οικογένειά του, σεμνά, οικογενειακά» (ήθελε να πει «μυστικά»). Άφρισα. «Ποια οικογένειά του;» του λέω. «Φαίνεται, κύριε, πως δεν ξέρετε π ο ι ο ν είχατε πατέρα! Οικογένειά του είναι όλη η Ελλάδα. Μόνος του την απόκτησε. Και κανένας ανάξιος γιος δεν μπορεί να του την αφαιρέσει….«Δεν θα σας αφήσω να κάνετε τον πατέρα μου ύποπτο φλάμπουρο».

«Φλάμπουρο είναι! Και προς τιμήν του. Και προς τιμήν σου. Αν είσαι μικρός γι’ αυτήν την τιμή, παραμέρα!… Κλείσου στο σπίτι σου. Θα περάσει ο Λαός και θα σε παρασύρει. Κρύψου! Τ’ άλλα είναι δική μας υπόθεση»!

Ο Λουντέμης καταγράφει ακόμη:
«Έτσι νομίζαμε. Ότι ήταν δική μας μόνο υπόθεση, του πνευματικού μόνο κόσμου. Μα πίσω μας ήταν σύγκορμος ο Λαός. Ούτε υποπτευόμασταν, ως τότε, τι γινόταν πίσω απ’ το οικογενειακό πένθος των λογοτεχνών. Η Αθήνα είχε όλη ντυθεί στο πένθος κι ετοιμαζόταν να ξεπροβοδίσει το μεγάλο της πατέρα. Πώς το ‘μαθαν; Ποια μυστική καμπάνα έκραξε μες τα μεσάνυχτα; Ποιος ειδοποίησε τις μυριάδες των πολιτών της πανάρχαιας πόλης ότι έφτασε η ώρα της πρώτης μάχης; Σαν είδαμε το πρωί τα πλήθη, μείναμε άφωνοι. Πλήθη αμέτρητα, άπειρα, ανόμοια…».

Ο Παλαμάς, βαριά άρρωστος, άφησε την τελευταία του πνοή στο σπίτι του στην οδό Περιάνδρου, σε πάροδο της λεωφόρου Αμαλίας. Λίγες ημέρες νωρίτερα, στις 9 Φεβρουαρίου, είχε πεθάνει και η σύζυγός του Μαρία.

Ο Κωστής Παλαμάς στο γραφείο του, περιστοιχισμένος από χειρόγραφα και βιβλία

Το παράπονο του Γρηγόρη Ξενόπουλου

Λίγους μήνες μετά τον θάνατο του ποιητή, ο Γρηγόρης Ξενόπουλος έγραφε:
«Ποτέ δεν κατόρθωσα να πάω να τον δω στο καινούργιο του σπίτι».
Και εξηγούσε:
«Δεν με τρόμαζε ο πολύς ο δρόμος – άλλωστε υπήρχαν ακόμα στην Αθήνα και ταξί – όσο η ιδέα πως θα τον ξανάβλεπα εκεί γέρο, άρρωστο, αγνώριστο, αμίλητο, σχεδόν ετοιμοθάνατο».

Τελικά, δεν τον είδε ποτέ.

Η κηδεία του Παλαμά μετατράπηκε σε μαζική συγκέντρωση με έντονο πατριωτικό χαρακτήρα.

Η κηδεία που μετατράπηκε σε πατριωτική διαδήλωση

Από νωρίς το πρωί της 28ης Φεβρουαρίου πλήθος κόσμου κατευθυνόταν προς το Α’ Νεκροταφείο Αθηνών, όχι μόνο για να αποχαιρετήσει τον ποιητή, αλλά και για να εκφράσει αντικατοχικά αισθήματα. Στις 11 το πρωί ξεκίνησε η νεκρώσιμη ακολουθία.

Οι κατοχικές αρχές, προσπαθώντας να περιορίσουν τον συμβολισμό της συγκέντρωσης, εκπροσωπήθηκαν από τον δοτό πρωθυπουργό Κωνσταντίνο Λογοθετόπουλο, καθώς και από εκπροσώπους των γερμανικών και ιταλικών δυνάμεων. Ωστόσο, τίποτα δεν εμπόδισε τη μετατροπή της τελετής σε εκδήλωση εθνικής έξαρσης.

«Ηχήστε οι σάλπιγγες…»: Η απαγγελία του Σικελιανού

Ο Λουντέμης περιγράφει τη συγκλονιστική στιγμή της απαγγελίας του Άγγελου Σικελιανού:
«Είναι αδύνατο —και τώρα – να περιγράψω αυτή τη θανή. Μου λύνονται οι αρμοί. Στην εξέδρα, δίπλα στο φέρετρο, σε μια στιγμή – σα χρησμός – ο Σικελιανός! Η φωνή του θαρρετή, σαν την «κόψη του σπαθιού την τρομερή», έσκισε την πένθιμη σιωπή: «Ηχήστε οι σάλπιγγες… Καμπάνες βροντερές, δονήστε σύγκορμη τη χώρα πέρα ως πέρα… Βογκήστε τύμπανα πολέμου… Οι φοβερές σημαίες, ξεδιπλωθείτε στον αέρα»! Ρίγη προφητικά μάς διαπέρασαν όλους.»

Ο Κωνσταντίνος Τσάτσος έγραψε:
«Τράνταζε ο Σικελιανός. Το ποίημα δεν ξέρω αν είναι από τα μεγάλα του. Εκείνη την ώρα τάραξε τις ψυχές και πολλοί κλαίγανε. Έδωκε τον τόνο. Δεν υπήρχε θάνατος πια. Τελούνταν μπρος μας η αιωνοποίηση, η αποθέωση ενός θνητού. Τη θλίψη την αντικαθιστούσε η μια πνοή θριάμβου».

Η σορός του Κωστή Παλαμά μεταφέρεται μέσα από το πλήθος στην κηδεία του στο Α’ Νεκροταφείο Αθηνών, τον Φεβρουάριο του 1943, σε μια τελετή που εξελίχθηκε σε μαζική εκδήλωση εθνικής συγκίνησης και αντίστασης κατά την περίοδο της Κατοχής.

Ο Εθνικός Ύμνος και η στιγμή της κορύφωσης

Μετά τη νεκρώσιμη ακολουθία, ο Σπύρος Μελάς, ο Άγγελος Σικελιανός και νέοι σήκωσαν το φέρετρο προς τον τόπο ταφής. Τη στιγμή που θα τοποθετούνταν στη γη, εκπρόσωπος των κατακτητών πλησίασε για να καταθέσει στεφάνι.

Τότε ο λογοτέχνης Γιώργος Κατσίμπαλης άρχισε να τραγουδά τον Εθνικό Ύμνο. Το πλήθος ακολούθησε:
«πρώτα δειλά – περιγράφει ο Κωνσταντίνος Τσάτσος – ύστερα η φωνή κατάκτησε όλον τον κόσμο, μυριόστομη. Ήταν η στιγμή η πιο συγκινητική. Ο κόσμος τραγουδούσε και φώναζε με πάθος. Ζήτω η Ελευθερία!».

Η ζωή και η διεθνής ακτινοβολία του Παλαμά

Γεννημένος τον Ιανουάριο του 1859 στην Πάτρα, με καταγωγή από το Μεσολόγγι, ο Κωστής Παλαμάς υπήρξε διαρκώς παρών με το δημιουργικό του πνεύμα στις αγωνίες και στους αγώνες του ελληνικού λαού από τα τέλη του 19ου αιώνα έως το πρώτο μισό του 20ού.

Κατά τον πόλεμο του 1940, μαζί με άλλους Έλληνες διανοούμενους, υπέγραψε την έκκληση προς τους διανοούμενους όλου του κόσμου, καταγγέλλοντας την ιταλική επίθεση και καλώντας σε αφύπνιση συνειδήσεων. Η φήμη του ήταν παγκόσμια — ήταν ο ποιητής του Ολυμπιακού Ύμνου, που συνοδεύει κάθε Ολυμπιακή διοργάνωση.

 Το στεφάνι του Χίτλερ

Η διεθνής αναγνώριση του Παλαμά έκανε ακόμη και τους κατακτητές να παρακολουθούν αποσβολωμένοι το ξέσπασμα του λαού. Ο ίδιος ο Αδόλφος Χίτλερ απέστειλε προσωπικό στεφάνι από το Βερολίνο στη μνήμη του ποιητή — μια λεπτομέρεια που υπογράμμισε ακόμη περισσότερο τη διεθνή ακτινοβολία του.