Κίνημα Κονδύλη: Η ανατροπή της δικτατορίας του Πάγκαλου

Σαν σήμερα, στις 22 Αυγούστου 1926, ο στρατηγός Γεώργιος Κονδύλης εκδηλώνει στρατιωτικό κίνημα και ανατρέπει τη δικτατορία του Θεόδωρου Πάγκαλου, κλείνοντας έναν ακόμη ταραχώδη κύκλο της ελληνικής πολιτικής ιστορίας.

Ο Κονδύλης, έχοντας εξασφαλίσει τη στήριξη των «Δημοκρατικών Ταγμάτων» και ανώτερων αξιωματικών, αιφνιδίασε τον Πάγκαλο, ο οποίος παραθέριζε στις Σπέτσες. Μέσα σε λίγες ώρες, οι κινηματίες έθεσαν υπό τον έλεγχό τους κρίσιμα στρατιωτικά σημεία της Αθήνας και κατέλυσαν το καθεστώς.

Η πτώση της δικτατορίας άνοιξε τον δρόμο για την επαναφορά του κοινοβουλευτισμού και τη διεξαγωγή εκλογών. Ωστόσο, η πολιτική ομαλότητα παρέμεινε εύθραυστη, καθώς ο στρατός εξακολουθούσε να παρεμβαίνει αποφασιστικά στις εξελίξεις.

Το καθεστώς του Θεόδωρου Πάγκαλου

Ο Θεόδωρος Πάγκαλος είχε καταλάβει την εξουσία με στρατιωτικό κίνημα τον Ιούνιο του 1925, εκμεταλλευόμενος την αστάθεια και τις εσωτερικές διαφωνίες που αντιμετώπιζε η κυβέρνηση του Ανδρέα Μιχαλακόπουλου.

Αρχικά παρουσίασε την επέμβασή του ως προσπάθεια αποκατάστασης της πολιτικής τάξης. Σύντομα, όμως, περιόρισε τις ελευθερίες, διέλυσε τη Βουλή και εξαπέλυσε διώξεις εναντίον των πολιτικών του αντιπάλων.

Τον Ιανουάριο του 1926 κήρυξε επίσημα δικτατορία. Παράλληλα, επιχείρησε να ελέγξει πλήρως το πολιτικό σύστημα και προκήρυξε προεδρικές εκλογές με μοναδικό ουσιαστικά υποψήφιο τον ίδιο.

Οι αποφάσεις του προκάλεσαν έντονες αντιδράσεις τόσο στον πολιτικό κόσμο όσο και στο εσωτερικό των Ενόπλων Δυνάμεων. Έτσι, μέσα σε λίγους μήνες, το καθεστώς έχασε σημαντικό μέρος της υποστήριξής του.

Η πρώτη αποτυχημένη απόπειρα του Κονδύλη

Ο Γεώργιος Κονδύλης είχε επιχειρήσει να ανατρέψει τον Πάγκαλο ήδη από τον Φεβρουάριο του 1926. Η επιχείρηση, όμως, απέτυχε και οι αρχές τον εξόρισαν στη Σαντορίνη.

Στη συνέχεια, ο Κονδύλης άλλαξε τακτική. Δήλωσε ότι υποστηρίζει τον Πάγκαλο στις προεδρικές εκλογές και κατάφερε να εξασφαλίσει την απελευθέρωσή του.

Μόλις βρέθηκε ξανά ελεύθερος, άρχισε να οργανώνει την τελική ανατροπή του καθεστώτος. Συνεργάστηκε με υψηλόβαθμους αξιωματικούς και αξιοποίησε τη δύναμη των Δημοκρατικών Ταγμάτων, τα οποία διέθεταν σημαντική επιρροή στον στρατό.

Η επικράτηση μέσα σε λίγες ώρες

Το κίνημα εκδηλώθηκε στις 22 Αυγούστου 1926 με την κατάληψη του Υπουργείου Στρατιωτικών και του Φρουραρχείου Αθηνών.

Η επιχείρηση εξελίχθηκε γρήγορα, καθώς αρκετές στρατιωτικές διοικήσεις είχαν ήδη περάσει στην πλευρά του Κονδύλη. Ο Πάγκαλος προσπάθησε να κινητοποιήσει μονάδες που παρέμεναν πιστές στο καθεστώς, αλλά διαπίστωσε ότι είχε χάσει τον πραγματικό έλεγχο του στρατεύματος.

Όταν αντιλήφθηκε ότι δεν μπορούσε να ανατρέψει την κατάσταση, επιχείρησε να διαφύγει με το τορπιλοβόλο «Πέργαμος». Οι κινηματίες τον καταδίωξαν και τον συνέλαβαν κοντά στα Κύθηρα.

Ακολούθως, οι αρχές τον μετέφεραν στις φυλακές Ιτζεδίν της Κρήτης, όπου παρέμεινε έγκλειστος για περίπου δύο χρόνια.

Η επιστροφή του Κουντουριώτη και η κυβέρνηση Κονδύλη

Μετά την ανατροπή του Πάγκαλου, ο Παύλος Κουντουριώτης επέστρεψε στην Προεδρία της Δημοκρατίας. Στις 26 Αυγούστου ανέθεσε την πρωθυπουργία στον Γεώργιο Κονδύλη.

Ο νέος πρωθυπουργός ανακοίνωσε ότι θα οδηγήσει τη χώρα σε εκλογές. Αρχικά όρισε ως ημερομηνία την 24η Οκτωβρίου, αλλά στη συνέχεια οι εκλογές μεταφέρθηκαν για τις 7 Νοεμβρίου 1926.

Παρά την πτώση της δικτατορίας, η Ελλάδα δεν είχε επιστρέψει ακόμη σε σταθερή πολιτική πορεία. Τα κόμματα αδυνατούσαν να συμφωνήσουν στη συγκρότηση οικουμενικής κυβέρνησης, το Πολιτειακό ζήτημα παρέμενε ανοιχτό και η χώρα δεν διέθετε σταθερό συνταγματικό πλαίσιο.

Το βασικό ερώτημα παρέμενε: μπορούσε μια στρατιωτική επέμβαση να αποκαταστήσει πραγματικά τη δημοκρατική ομαλότητα;

Οι πρώην σύμμαχοι μετατράπηκαν σε αντιπάλους

Λίγες εβδομάδες μετά την επικράτηση του κινήματος, ο Κονδύλης αποφάσισε να διαλύσει τα Δημοκρατικά Τάγματα που τον είχαν βοηθήσει να ανατρέψει τον Πάγκαλο.

Οι συγκεκριμένοι σχηματισμοί διέθεταν μεγάλη δύναμη και αυτονομία μέσα στο στράτευμα. Επικεφαλής τους βρίσκονταν, μεταξύ άλλων, ο Ναπολέων Ζέρβας και ο Βασίλειος Ντερτιλής.

Στις 9 Σεπτεμβρίου 1926, κυβερνητικές δυνάμεις περικύκλωσαν τις θέσεις των Ταγμάτων στην Αθήνα. Οι Ζέρβας και Ντερτιλής αρνήθηκαν να αποδεχθούν τη διάλυσή τους και κινήθηκαν με τους άνδρες τους προς το Υπουργείο Στρατιωτικών.

Στη συμβολή της οδού Γενναδίου με τη λεωφόρο Βασιλίσσης Σοφίας, τα θωρακισμένα οχήματα των Ταγμάτων δέχθηκαν πυρά πυροβολικού. Έπειτα από σύντομη αλλά σφοδρή ανταλλαγή πυρών, οι δύο αξιωματικοί αναγκάστηκαν να παραδοθούν.

Φωτογραφία των γεγονότων της 9ης Σεπτεμβρίου 1926 που δημοσίευσε η εφημερίδα “Η Καθημερινή”, στο φύλλο της επόμενης μέρας.

Οι αιματηρές ταραχές στην Αθήνα

Οι συγκρούσεις δεν περιορίστηκαν μόνο στις στρατιωτικές μονάδες, καθώς στα επεισόδια ενεπλάκησαν και ένοπλοι πολίτες. Μάχες σημειώθηκαν σε κεντρικά σημεία της Αθήνας, ενώ πυρά έπληξαν κατοικίες και δημόσια κτίρια.

Οι επίσημες ανακοινώσεις κατέγραψαν 23 νεκρούς και 175 τραυματίες στρατιωτικούς. Άλλες πηγές, πάντως, έδωσαν πολύ υψηλότερες εκτιμήσεις για τον συνολικό αριθμό των θυμάτων.

Μετά την εξουδετέρωση των τελευταίων εστιών αντίστασης, οι αρχές παρέπεμψαν τους επικεφαλής των Ταγμάτων σε στρατοδικείο. Το δικαστήριο καταδίκασε τον Ζέρβα και τον Ντερτιλή σε ισόβια δεσμά, ενώ επέβαλε τριετή φυλάκιση και στρατιωτική καθαίρεση στον λοχαγό Ν. Παπαδόπουλο.

Λίγους μήνες αργότερα, ωστόσο, οι καταδικασθέντες αμνηστεύθηκαν.