Όταν δοκιμάστηκε για πρώτη φορά η ατομική βόμβα

Σαν σήμερα, στις 16 Ιουλίου 1945, η ανθρωπότητα εισήλθε σε μια νέα εποχή. Λίγο πριν ξημερώσει στην έρημο του Νέου Μεξικού, οι Ηνωμένες Πολιτείες πραγματοποίησαν την πρώτη επιτυχημένη δοκιμή ατομικής βόμβας στην ιστορία, στο πλαίσιο του άκρως απόρρητου Προγράμματος Μανχάταν.

Η δοκιμή, που έμεινε γνωστή με την κωδική ονομασία «Trinity», αποτέλεσε το αποκορύφωμα ετών επιστημονικής έρευνας και στρατιωτικής προετοιμασίας. Ταυτόχρονα, όμως, άνοιξε τον δρόμο για την πυρηνική εποχή και έθεσε την ανθρωπότητα αντιμέτωπη με ένα όπλο καταστροφικής ισχύος, οι συνέπειες του οποίου έγιναν εμφανείς λίγες εβδομάδες αργότερα στη Χιροσίμα και το Ναγκασάκι.

Το γιγαντιαίο σύννεφο σε σχήμα μανιταριού που σχηματίστηκε μετά τη δοκιμή «Trinity» στις 16 Ιουλίου 1945, την πρώτη πυρηνική έκρηξη στην ιστορία της ανθρωπότητας.

Το Πρόγραμμα Μανχάταν μπαίνει στην τελική ευθεία

Στις αρχές του 1945, το Πρόγραμμα Μανχάταν, το μυστικό αμερικανοβρετανικό πρόγραμμα ανάπτυξης πυρηνικών όπλων, βρισκόταν πλέον στην τελευταία και πιο κρίσιμη φάση του.

Επικεφαλής του επιστημονικού σκέλους ήταν ο φυσικός Τζ. Ρόμπερτ Οπενχάιμερ, ο οποίος θεωρούσε απαραίτητη τη διεξαγωγή δοκιμών πριν από την οριστική παράδοση των νέων όπλων στην πολιτική και στρατιωτική ηγεσία των Ηνωμένων Πολιτειών.

Ο Τζ. Ρόμπερτ Οπενχάιμερ, επιστημονικός διευθυντής του Προγράμματος Μανχάταν, θεωρείται ο άνθρωπος που ηγήθηκε της ανάπτυξης της πρώτης ατομικής βόμβας.

Παρά τις πιέσεις που ασκούσε η στρατιωτική διοίκηση για επιτάχυνση των διαδικασιών, οι προτάσεις του Οπενχάιμερ εγκρίθηκαν και αποφασίστηκε η πραγματοποίηση μιας πλήρους δοκιμής πεδίου.

Η επιλογή της «Jornada del Muerto»

Η περιοχή «Jornada del Muerto» στο Νέο Μεξικό, γνωστή ως «Ταξίδι του Θανάτου», όπου πραγματοποιήθηκε η πρώτη πυρηνική δοκιμή στις 16 Ιουλίου 1945.

Ήδη από το 1944, οι υπεύθυνοι του προγράμματος είχαν εντοπίσει μια απομονωμένη περιοχή στην έρημο του νότιου Νέου Μεξικού, περίπου 96 χιλιόμετρα νοτιοδυτικά του Αλαμογκόρντο.

Η περιοχή ήταν γνωστή με το ισπανικό όνομα «Jornada del Muerto», που μεταφράζεται ως «Ταξίδι του Θανάτου». Η ονομασία είχε δοθεί από τους Ισπανούς εξερευνητές του 16ου αιώνα και αντανακλούσε τις εξαιρετικά δύσκολες κλιματολογικές συνθήκες της περιοχής.

Ο αμερικανικός στρατός δέσμευσε μια έκταση περίπου 120 τετραγωνικών χιλιομέτρων και προχώρησε στην κατασκευή εγκαταστάσεων παρατήρησης, καταφυγίων και υποδομών που θα υποστήριζαν την πρώτη δοκιμή ατομικού όπλου.

Η πίεση πριν από τη διάσκεψη του Πότσδαμ

Επιστήμονες του Προγράμματος Μανχάταν στο Λος Άλαμος, όπου αναπτύχθηκαν τα πρώτα πυρηνικά όπλα κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.

Καθώς πλησίαζε το καλοκαίρι του 1945, η πίεση προς τον Οπενχάιμερ και την επιστημονική ομάδα αυξανόταν.

Η αμερικανική ηγεσία ήθελε να έχει ολοκληρωθεί η δοκιμή πριν από τη διάσκεψη του Πότσδαμ, όπου επρόκειτο να συναντηθούν ο πρόεδρος των ΗΠΑ Χάρι Τρούμαν, ο Σοβιετικός ηγέτης Ιωσήφ Στάλιν και ο Βρετανός πρωθυπουργός Ουίνστον Τσόρτσιλ.

Παράλληλα, οι Ηνωμένες Πολιτείες επιθυμούσαν να διαθέτουν επιχειρησιακά πυρηνικά όπλα πριν από την είσοδο της Σοβιετικής Ένωσης στον πόλεμο κατά της Ιαπωνίας, η οποία είχε προγραμματιστεί για τον Αύγουστο του 1945.

Τελικά, στα τέλη Ιουνίου, ορίστηκε ως ημερομηνία της δοκιμής η 16η Ιουλίου.

Αγωνία και φόβος πριν από την έκρηξη

Το κλίμα ανάμεσα στους επιστήμονες ήταν ιδιαίτερα φορτισμένο.

Από τη μία πλευρά υπήρχε η προσμονή για την ολοκλήρωση ενός γιγαντιαίου επιστημονικού εγχειρήματος. Από την άλλη, πολλοί ανησυχούσαν για τις συνέπειες που θα είχε ένα τέτοιο όπλο για το μέλλον της ανθρωπότητας.

Ο ίδιος ο Οπενχάιμερ βρισκόταν υπό τεράστια πίεση. Τις τελευταίες ημέρες πριν από τη δοκιμή παρακολουθούσε με αγωνία τις μετεωρολογικές προβλέψεις, καθώς υπήρχε κίνδυνος καταιγίδας που θα μπορούσε να αναβάλει ή να επηρεάσει το εγχείρημα.

Τελικά, σε συνεννόηση με τον στρατηγό Λέσλι Γκρόουβς, επικεφαλής του στρατιωτικού σκέλους του Προγράμματος Μανχάταν, αποφασίστηκε η ενεργοποίηση της βόμβας στις 05:30 το πρωί.

Η στιγμή που η νύχτα έγινε μέρα

Η έκρηξη που ακολούθησε ήταν πρωτοφανής.

Μέσα σε κλάσματα δευτερολέπτου, μια εκτυφλωτική λάμψη φώτισε την έρημο, μετατρέποντας τη νύχτα σε ημέρα.

Ο χημικός Τζο Χίρσφελντερ, ο οποίος συμμετείχε στη δοκιμή με αποστολή τη μέτρηση των ραδιενεργών καταλοίπων, περιέγραψε αργότερα το θέαμα ως εξής:

«εντελώς ξαφνικά, η νύχτα έγινε μέρα και ήταν τρομερά φωτεινά, η ψύχρα έγινε ζέστη· η πύρινη μπάλα μετατρεπόταν, σταδιακά, από λευκή σε κίτρινη και μετά σε κόκκινη, καθώς μεγάλωνε σε μέγεθος και σκαρφάλωνε στον ουρανό· μετά από περίπου πέντε δευτερόλεπτα το σκοτάδι επέστρεψε, αλλά με τον ουρανό γεμάτο από μια μοβ λάμψη, ακριβώς σαν να ήμασταν περικυκλωμένοι από το βόρειο σέλας».

Η έκρηξη απελευθέρωσε ενέργεια που υπολογίζεται σήμερα σε περίπου 21 κιλοτόνους ΤΝΤ και δημιούργησε το χαρακτηριστικό σύννεφο σε σχήμα μανιταριού, το οποίο έμελλε να γίνει το σύμβολο της πυρηνικής εποχής.

Η φράση του Οπενχάιμερ που έμεινε στην ιστορία

Ο Τζ. Ρόμπερτ Οπενχάιμερ παρακολούθησε την έκρηξη με δέος.

Χρόνια αργότερα, σε τηλεοπτική συνέντευξη, αποκάλυψε ότι εκείνη τη στιγμή το μυαλό του γύρισε σε στίχους από το ιερό ινδουιστικό κείμενο «Μπαγκαβάντ-Γκίτα».

Η φράση που έμελλε να ταυτιστεί με το όνομά του ήταν:

«Τώρα γίνομαι Θάνατος, ο καταστροφέας των κόσμων».

Τα λόγια αυτά αποτύπωσαν όσο λίγα το μείγμα επιστημονικού θριάμβου και ηθικού προβληματισμού που συνόδευσε τη γέννηση του πυρηνικού όπλου.

Από το Trinity στη Χιροσίμα και το Ναγκασάκι

Εικόνα από το Ναγκασάκι μετά τη δεύτερη πυρηνική επίθεση των ΗΠΑ στις 9 Αυγούστου 1945, τρεις ημέρες μετά τη Χιροσίμα.

Η επιτυχία της δοκιμής επιβεβαίωσε ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες διέθεταν πλέον ένα λειτουργικό πυρηνικό όπλο.

Λιγότερο από έναν μήνα αργότερα, στις 6 Αυγούστου 1945, η ατομική βόμβα «Little Boy» έπληξε τη Χιροσίμα.

Τρεις ημέρες μετά, στις 9 Αυγούστου, η βόμβα «Fat Man» καταστρέφει το Ναγκασάκι.

Οι δύο επιθέσεις προκάλεσαν δεκάδες χιλιάδες θανάτους και οδήγησαν τελικά την Ιαπωνία στην άνευ όρων παράδοση, η οποία ανακοινώθηκε στις 15 Αυγούστου 1945, σηματοδοτώντας το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.

Η κληρονομιά της πρώτης πυρηνικής δοκιμής

Η δοκιμή Trinity θεωρείται σήμερα ένα από τα πιο καθοριστικά γεγονότα του 20ού αιώνα.

Άλλαξε οριστικά τη φύση του πολέμου, εγκαινίασε την εποχή των πυρηνικών εξοπλισμών και διαμόρφωσε τις ισορροπίες του Ψυχρού Πολέμου για δεκαετίες.

Παράλληλα, άνοιξε μια παγκόσμια συζήτηση για τα όρια της επιστήμης, την ηθική ευθύνη των ερευνητών και τον κίνδυνο της πυρηνικής καταστροφής, μια συζήτηση που συνεχίζεται μέχρι σήμερα.