Ο Αρχιεπίσκοπος που έγινε αντιβασιλέας και πρωθυπουργός – Η πολύπλευρη πορεία του Δαμασκηνού

Σαν σήμερα, στις 8 Ιουλίου 1941, ο Δαμασκηνός ενθρονίστηκε Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και Πάσης Ελλάδος, σε μία από τις πιο ταραγμένες περιόδους της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Η άνοδός του στον αρχιεπισκοπικό θρόνο συνέπεσε με τα πρώτα χρόνια της γερμανικής Κατοχής και μέχρι σήμερα το πρόσωπό του εξακολουθεί να προκαλεί έντονες συζητήσεις και αντιπαραθέσεις.

Για πολλούς, υπήρξε ένας εκκλησιαστικός ηγέτης που επέλεξε να παραμείνει στην πρώτη γραμμή, ώστε να στηρίξει έναν λαό που δοκιμαζόταν από την πείνα, τις διώξεις και την καταπίεση των κατακτητών. Για άλλους, η απόφασή του να ορκίσει την κατοχική κυβέρνηση και η μετέπειτα πολιτική του στάση αποτελούν επιλογές που δεν μπορούν να δικαιολογηθούν

Ο Αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός κατά τα χρόνια της Κατοχής. Η δράση του υπέρ των διωκόμενων Εβραίων αλλά και οι πολιτικές του επιλογές εξακολουθούν να αποτελούν αντικείμενο ιστορικής συζήτησης.
Πηγή φωτ: Αρχειακές φωτογραφίες / Wikimedia Commons

Από τη φτωχή Ναυπακτία στην Αθήνα

Ο Δαμασκηνός γεννήθηκε ως Δημήτρης Παπανδρέου στις 3 Μαρτίου 1891 στο χωριό Δορβιτσιά της ορεινής Ναυπακτίας. Προερχόταν από οικογένεια με περιορισμένα οικονομικά μέσα, ωστόσο από μικρή ηλικία ξεχώρισε για τις επιδόσεις του στα γράμματα.

Ο πατέρας του, αναγνωρίζοντας τις δυνατότητές του, αποφάσισε να τον στείλει στο Γυμνάσιο της Καρδίτσας, παρά τις οικονομικές δυσκολίες. Σημαντική ήταν και η συμβολή του θείου του, Χριστόφορου Παπανδρέου, ηγουμένου της Ιεράς Μονής Κορώνης, ο οποίος συνέβαλε οικονομικά ώστε να συνεχίσει τις σπουδές του.

Μετά την αποφοίτησή του από το Γυμνάσιο, ο νεαρός Δημήτρης εγκαταστάθηκε στην Αθήνα και φοίτησε ταυτόχρονα στη Θεολογική και τη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, καταφέρνοντας να αποκτήσει και τα δύο πτυχία.

Οι Βαλκανικοί Πόλεμοι και η εκκλησιαστική πορεία

Πριν ακολουθήσει οριστικά τον εκκλησιαστικό δρόμο, συμμετείχε στους Βαλκανικούς Πολέμους. Το Τάγμα Ευζώνων στο οποίο υπηρετούσε ήταν ανάμεσα στις πρώτες ελληνικές μονάδες που εισήλθαν στη Θεσσαλονίκη μετά την απελευθέρωσή της το 1912.

Το 1917 χειροτονήθηκε διάκονος και έλαβε το όνομα Δαμασκηνός. Η ανέλιξή του υπήρξε εντυπωσιακά γρήγορη. Μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα χειροτονήθηκε αρχιμανδρίτης, ανέλαβε τη Μονή Κορώνης και τράβηξε το ενδιαφέρον του τότε Αρχιεπισκόπου Μελετίου, ο οποίος τον κάλεσε στην Αθήνα και του ανέθεσε σημαντικές εκκλησιαστικές αποστολές.

Το 1921 εξελέγη Μητροπολίτης Κορινθίας σε ηλικία μόλις 31 ετών. Κατά τη διάρκεια της θητείας του διακρίθηκε για τη δράση του υπέρ των σεισμόπληκτων μετά τον καταστροφικό σεισμό του 1928, φτάνοντας μέχρι τις Ηνωμένες Πολιτείες προκειμένου να συγκεντρώσει οικονομική βοήθεια για την ανοικοδόμηση της Κορίνθου και του Λουτρακίου.

Ο Αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός κατά τα χρόνια της Κατοχής. Η δράση του υπέρ των διωκόμενων Εβραίων αλλά και οι πολιτικές του επιλογές εξακολουθούν να αποτελούν αντικείμενο ιστορικής συζήτησης.
Πηγή φωτ: Αρχειακές φωτογραφίες / Wikimedia Commons

Η εκλογή που ακυρώθηκε από τη δικτατορία Μεταξά

Με το πέρασμα των χρόνων η φήμη του ξεπέρασε τα όρια της Κορίνθου. Μετά τον θάνατο του Αρχιεπισκόπου Χρυσοστόμου, στις 22 Οκτωβρίου 1938, διεκδίκησε τον αρχιεπισκοπικό θρόνο απέναντι στον Χρύσανθο.

Η αναμέτρηση κρίθηκε κυριολεκτικά στην τελευταία ψήφο. Ο Δαμασκηνός επικράτησε με 31 ψήφους έναντι 30.

Παρά τη νίκη του, η δικτατορία του Ιωάννη Μεταξά ακύρωσε την εκλογή του και τοποθέτησε στη θέση του τον Χρύσανθο, ο οποίος θεωρούνταν επιλογή πιο κοντά στις αντιλήψεις του καθεστώτος.

Ο Δαμασκηνός απομακρύνθηκε από το προσκήνιο και ουσιαστικά τέθηκε σε περιορισμό στη Μονή Φανερωμένης της Σαλαμίνας, όπου παρέμεινε μέχρι τα χρόνια της Κατοχής.

Η ενθρόνιση εν μέσω Κατοχής

Οι εξελίξεις άλλαξαν μετά τη γερμανική εισβολή. Ο Χρύσανθος αρνήθηκε να ορκίσει την κυβέρνηση του στρατηγού Γεωργίου Τσολάκογλου, δηλώνοντας:

«Δεν μπορώ να ορκίσω Κυβέρνηση προβληθείσα από τον εχθρό, εμείς γνωρίζουμε ότι τις Κυβερνήσεις τις ορίζει ο λαός ή ο Βασιλεύς».

Η στάση του οδήγησε στην απομάκρυνσή του και στις 8 Ιουλίου 1941 ο Δαμασκηνός ενθρονίστηκε Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και Πάσης Ελλάδος.

Ο ίδιος ευλόγησε την κυβέρνηση Τσολάκογλου, δηλώνοντας ότι:

«αποβλέπομεν μετά βαθείας εκτιμήσεως προς την τολμηράν πρωτοβουλίαν την οποίαν αναλάβατε»

και χαρακτήρισε τη συνθηκολόγηση με τους κατακτητές ως:

«μέτρον ανάγκης».

Η δράση του υπέρ των διωκόμενων Εβραίων

Παρά τις αντιδράσεις που προκάλεσε η στάση του απέναντι στην κατοχική κυβέρνηση, η περίοδος της Κατοχής συνδέθηκε και με σημαντικές ανθρωπιστικές πρωτοβουλίες.

Ο Δαμασκηνός δημιούργησε τον Εθνικό Οργανισμό Χριστιανικής Αλληλεγγύης, ο οποίος παρείχε βοήθεια σε χιλιάδες ανθρώπους που υπέφεραν από την πείνα και τις κακουχίες.

Το 1943, όταν ξεκίνησαν οι μαζικές εκτοπίσεις των Ελλήνων Εβραίων προς τα στρατόπεδα εξόντωσης, φέρεται να έδωσε μυστικές οδηγίες ώστε να εκδοθούν πλαστά πιστοποιητικά βαπτίσεως και να σωθούν όσο το δυνατόν περισσότεροι άνθρωποι.

Για τη δράση αυτή τιμήθηκε μεταθανάτια με τον τίτλο του «Δικαίου των Εθνών» από το κράτος του Ισραήλ.

Σύμφωνα με μια από τις πιο γνωστές ιστορικές αφηγήσεις, όταν οι Γερμανοί τον απείλησαν με εκτέλεση, απάντησε:

«Οι ιεράρχες στην Ελλάδα δεν τουφεκίζονται. Απαγχονίζονται και σας παρακαλώ να σεβασθήτε αυτήν την παράδοσιν»!

Η δράση του ενόχλησε τις κατοχικές αρχές σε τέτοιο βαθμό ώστε τον Μάιο του 1944 τέθηκε σε κατ’ οίκον περιορισμό.

Ο Αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός κατά τα χρόνια της Κατοχής. Η δράση του υπέρ των διωκόμενων Εβραίων αλλά και οι πολιτικές του επιλογές εξακολουθούν να αποτελούν αντικείμενο ιστορικής συζήτησης.
Πηγή φωτ: Αρχειακές φωτογραφίες / Wikimedia Commons

Αντιβασιλέας και πρωθυπουργός

Μετά την απελευθέρωση της Αθήνας, η πολιτική κατάσταση παρέμενε εκρηκτική. Με πρωτοβουλία των Βρετανών και προσωπικά του Ουίνστον Τσόρτσιλ, ο Δαμασκηνός ανέλαβε την αντιβασιλεία της χώρας στις τελευταίες ημέρες των Δεκεμβριανών του 1944.

Τον Σεπτέμβριο του 1945 ταξίδεψε στο Λονδίνο, όπου ως αντιβασιλέας ζήτησε την ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα. Το αίτημα απορρίφθηκε από τον τότε υπουργό Εξωτερικών της Βρετανίας, Έρνεστ Μπέβιν.

Από τις 17 Οκτωβρίου έως την 1η Νοεμβρίου 1945 διετέλεσε και πρωθυπουργός της Ελλάδας.

Μετά το δημοψήφισμα του 1946 για την επιστροφή της μοναρχίας, παραιτήθηκε από την αντιβασιλεία και επέστρεψε αποκλειστικά στα εκκλησιαστικά του καθήκοντα.

Ο Αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός κατά τα χρόνια της Κατοχής. Η δράση του υπέρ των διωκόμενων Εβραίων αλλά και οι πολιτικές του επιλογές εξακολουθούν να αποτελούν αντικείμενο ιστορικής συζήτησης.
Πηγή φωτ: Αρχειακές φωτογραφίες / Wikimedia Commons

Η αμφιλεγόμενη στάση στον Εμφύλιο

Η μεταπολεμική περίοδος αποτελεί ένα από τα πλέον αμφιλεγόμενα κεφάλαια της πορείας του.

Κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου Πολέμου, ο Δαμασκηνός κράτησε σκληρή στάση απέναντι στην Αριστερά. Με πρωτοβουλία της Διαρκούς Ιεράς Συνόδου, ο Δημοκρατικός Στρατός χαρακτηρίστηκε «εθνικώς εγκληματικόν κίνημα», ενώ υποστηρίχθηκαν τα έκτακτα στρατοδικεία και οι εκτελέσεις καταδικασμένων αγωνιστών.

Ιδιαίτερες αντιδράσεις προκάλεσε επίσης η μεταγενέστερη αναφορά του στη Μακρόνησο ως «εθνικήν κολυμβήθραν», μια διατύπωση που παραμένει μέχρι σήμερα αντικείμενο έντονης κριτικής.

Ο θάνατος και η ιστορική αποτίμηση

Στις 20 Μαΐου 1949 ο Δαμασκηνός πέθανε σε ηλικία μόλις 59 ετών.

Περισσότερα από 75 χρόνια μετά, εξακολουθεί να αποτελεί μία από τις πιο σύνθετες προσωπικότητες της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Για ορισμένους υπήρξε ένας γενναίος εκκλησιαστικός ηγέτης που αξιοποίησε τη θέση του για να σώσει ανθρώπινες ζωές σε μια σκοτεινή εποχή. Για άλλους, οι πολιτικές του επιλογές, τόσο κατά την Κατοχή όσο και στα χρόνια του Εμφυλίου, αφήνουν βαριά ερωτήματα που εξακολουθούν να συζητούνται.