Το πτώμα στον Θερμαϊκό και το ανεξιχνίαστο έγκλημα που συγκλόνισε την Ελλάδα

Σαν σήμερα 16 Μαΐου το 1948, η μεταπολεμική Ελλάδα συγκλονίστηκε από τη δολοφονία του Αμερικανού δημοσιογράφου Τζορτζ Πολκ, ανταποκριτή του CBS, ο οποίος κάλυπτε τον ελληνικό Εμφύλιο. Το πτώμα του βρέθηκε να επιπλέει στον Θερμαϊκό, κοντά στην προκυμαία της Θεσσαλονίκης, με δεμένα χέρια και πόδια και τραύμα από σφαίρα στο πίσω μέρος του κεφαλιού. Η υπόθεση παραμένει μέχρι σήμερα ένα από τα πιο σκοτεινά και αμφιλεγόμενα εγκλήματα της περιόδου του Ψυχρού Πολέμου.

Ο Τζορτζ Πολκ, ανταποκριτής του CBS, δολοφονήθηκε στη Θεσσαλονίκη το 1948 ενώ κάλυπτε τον ελληνικό Εμφύλιο.

Το πτώμα στον Θερμαϊκό

Το πρωί της Κυριακής 16 Μαΐου 1948, δύο βαρκάρηδες εντόπισαν ένα ανθρώπινο σώμα στα νερά του Θερμαϊκού, λίγα μέτρα από τον Λευκό Πύργο. Ήταν ο Τζορτζ Πολκ, 34 ετών, Αμερικανός δημοσιογράφος που είχε φτάσει στη Θεσσαλονίκη λίγες ημέρες νωρίτερα με στόχο να εξασφαλίσει συνέντευξη από τον Μάρκο Βαφειάδη, ηγετική μορφή του Δημοκρατικού Στρατού.

Η εικόνα του νεκρού σώματος ήταν σοκαριστική: τα χέρια και τα πόδια ήταν δεμένα, ενώ ο Πολκ είχε πυροβοληθεί στο πίσω μέρος του κεφαλιού. Η υπόθεση από την πρώτη στιγμή έμοιαζε περισσότερο με πολιτική εκτέλεση παρά με κοινό έγκλημα.

Στις 16 Μαΐου 1948, το άψυχο κορμί του Τζορτζ Πολκ ξεβράζεται στα νερά του Θερμαϊκού κόλπου, 50 μέτρα από τον Λευκό Πύργο © Έντμουντ Κήλυ, «Φόνος στον Θερμαϊκό»

Το τελευταίο ταξίδι στη Θεσσαλονίκη

Λίγες ημέρες πριν από τον θάνατό του, ο Πολκ ταξίδεψε από την Αθήνα στη Θεσσαλονίκη. Στους ανθρώπους του είχε περιγράψει το ταξίδι ως «ένα τελευταίο πέταγμα στο Βορρά». Ήταν ήδη γνωστός για τις αιχμηρές ανταποκρίσεις του από την Ελλάδα, τη Μέση Ανατολή, την Παλαιστίνη, την Κωνσταντινούπολη και άλλες περιοχές έντασης.

Ο ίδιος σχεδίαζε να επιστρέψει στις ΗΠΑ, καθώς είχε δεχθεί υποτροφία στο Χάρβαρντ. Πριν φύγει, όμως, ήθελε να κάνει ένα μεγάλο ρεπορτάζ: να συναντήσει τον «Μάρκο» και να καταγράψει τη δική του θέση για τον Εμφύλιο.

Σε γράμμα που φέρεται να είχε στο μυαλό του για τη μητέρα του, αποτύπωνε την ανάγκη του να γυρίσει πίσω:

«Δε φαντάζεσαι πόσο ανυπομονώ να επιστρέψω στις ΗΠΑ και να περάσω το καλοκαίρι μαζί σου στην Καλιφόρνια. Ξαπλωμένοι στην άμμο, να πίνουμε μπίρα -ποιος ξέρει, ίσως να γράψουμε λόγια και για εκείνο το τραγούδι. Δεν πρόκειται να ακούσω ειδήσεις ή να διαβάσω έστω και μία εφημερίδα. Θα αφήσω τα μαλλιά μου να μακρύνουν».

Η Ελλάδα του Εμφυλίου και ο ρόλος των ΗΠΑ

Η δολοφονία έγινε σε μια Ελλάδα βαθιά τραυματισμένη από την Κατοχή και τον Εμφύλιο. Μετά την εξαγγελία του Δόγματος Τρούμαν το 1947, οι ΗΠΑ ανέλαβαν κεντρικό ρόλο στη στήριξη της ελληνικής κυβέρνησης απέναντι στους κομμουνιστές αντάρτες. Το ελληνικό ζήτημα είχε μετατραπεί σε ένα από τα πρώτα μεγάλα πεδία αντιπαράθεσης του Ψυχρού Πολέμου.

Ο Πολκ ήταν επικριτικός απέναντι στην αμερικανική πολιτική στην Ελλάδα και είχε ασχοληθεί με καταγγελίες για διαφθορά στους κόλπους της ελληνικής κυβέρνησης. Σύμφωνα με το αρχείο των George Polk Awards, οι ανταποκρίσεις του είχαν αναδείξει τον αυταρχικό και διεφθαρμένο χαρακτήρα του καθεστώτος που στήριζαν το Λονδίνο και η Ουάσιγκτον.

Ο Αμερικανός δημοσιογράφος Τζορτζ Πολκ, ανταποκριτής του CBS, που δολοφονήθηκε στη Θεσσαλονίκη το 1948 ενώ κάλυπτε τον ελληνικό Εμφύλιο.

Σε συναδέλφους του φέρεται να είχε πει:

«Κάποιοι από την ελληνική κυβέρνηση κάνουν λαθρεμπόριο χρυσού και ναρκωτικών μέσω του διπλωματικού σάκου».

Η εμμονή με τη συνάντηση του Μάρκου Βαφειάδη

Ο Πολκ ήθελε να συναντήσει ανθρώπους που, όπως έλεγε, «μετρούν πραγματικά». Είχε αναφέρει χαρακτηριστικά:

«Από το 1946 δεν είχα καμιά επαφή με το ΚΚΕ που να είναι πραγματική. Πολλοί μου παρουσιάστηκαν ισχυριζόμενοι ότι μιλούσαν έγκυρα, αλλά ήταν σκάρτοι. Τώρα θέλω να συναντήσω ανθρώπους που μετρούν πραγματικά. Αν χρειαστεί, θα πάω κι έξω από τη Θεσσαλονίκη, σε μέρος που θα μου υποδείξουν αυτοί».

Η πρόθεσή του αυτή τον έβαλε στο κέντρο ενός εξαιρετικά επικίνδυνου πολιτικού και κατασκοπευτικού περιβάλλοντος. Λίγο αργότερα, εξαφανίστηκε.

Η νύχτα της εξαφάνισης

Το βράδυ του Σαββάτου 8 Μαΐου, ο Πολκ εθεάθη να φεύγει από το ξενοδοχείο του στη Θεσσαλονίκη. Σύμφωνα με μαρτυρίες, ήταν καλοντυμένος, με καφέ παλτό, ριγέ πουκάμισο, γκρι παντελόνι και καφέ παπούτσια.

Αναπαράσταση της δολοφονίας του Τζορτζ Πολκ μέσα στη βάρκα «Άγιος Νικόλαος», όπως την φιλοτέχνησε ο ζωγράφος Νίκος Νομικός στην Απογευματινή το 1973

Η εκδοχή που αναπτύχθηκε αργότερα ανέφερε ότι συναντήθηκε με άγνωστα πρόσωπα και ότι ίσως περίμενε να οδηγηθεί σε επαφή με ανθρώπους του Δημοκρατικού Στρατού. Στη συνέχεια χάθηκαν τα ίχνη του.

Όταν βρέθηκε το σώμα του, είχε προσωπικά αντικείμενα επάνω του, ανάμεσά τους ρολόι, μεταλλική ταυτότητα, πορτοφόλι, στυλό Parker και τη βέρα του με τα στοιχεία της συζύγου του, Ρέας Κοκκώνη.

Οι πιέσεις για ενόχους

Η δολοφονία του Πολκ προκάλεσε διεθνή αναστάτωση. Το CBS μετέδωσε ότι η αστυνομία της Θεσσαλονίκης είχε διαθέσει εκατοντάδες αστυνομικούς για την υπόθεση, ανακρίνοντας σερβιτόρους, μπάρμαν, ταξιτζήδες και κάθε πρόσωπο που θα μπορούσε να είχε δει τον δημοσιογράφο πριν από τον θάνατό του.

Ένα κρίσιμο στοιχείο ήταν ότι η ταυτότητα του Πολκ ταχυδρομήθηκε ανώνυμα στο αστυνομικό τμήμα του λιμανιού μετά την εξαφάνισή του, ενώ η ατζέντα και το σημειωματάριό του δεν βρέθηκαν ποτέ.

Ο Έρνεστ Χέμινγουεϊ, αγανακτισμένος από την πορεία της έρευνας, είχε δηλώσει:

«Αν η υπόθεση Πολκ αποσιωπηθεί, αυτό θα αποτελέσει νίκη για εκείνους που πιστεύουν ότι μπορούν να σκοτώσουν την αλήθεια, σκοτώνοντας τον άνθρωπο που επιδιώκει να την αποκαλύψει».

Η σύλληψη του Γρηγόρη Στακτόπουλου

Οι ελληνικές αρχές κατηγόρησαν τελικά τον δημοσιογράφο Γρηγόρη Στακτόπουλο ότι συμμετείχε στη δολοφονία, μαζί με τα στελέχη του ΚΚΕ Αδάμ Μουζενίδη και Βαγγέλη Βασβανά. Ο Στακτόπουλος καταδικάστηκε, όμως αργότερα ανακάλεσε την ομολογία του, υποστηρίζοντας ότι αποσπάστηκε με βασανιστήρια.

Μετά από έρευνες της αστυνομίας για τη δολοφονία του Τζορτζ Πολκ, κατηγορήθηκαν τα στελέχη του ΚΚΕ Αδάμ Μουζενίδης και Βαγγέλης Βασβανάς

Η θεωρία των αρχών παρουσίαζε τον Πολκ να οδηγείται σε βάρκα, όπου δολοφονήθηκε από τους κομμουνιστές. Ωστόσο, η υπόθεση παρουσίαζε σοβαρά κενά: ο Μουζενίδης φέρεται να ήταν ήδη νεκρός, ενώ ο Βασβανάς δεν βρισκόταν στη Θεσσαλονίκη εκείνη την περίοδο, σύμφωνα με μεταγενέστερες αμφισβητήσεις της υπόθεσης.

Στη δίκη του, ο Στακτόπουλος είπε:

«Ήμουν κομουνιστής του ΚΚΕ και διακηρύσσω ότι η πατρίς μου η Ελλάς είναι αθώα του εγκλήματος του φόνου του Γεωργίου Πολκ που έχει αποδοθεί εις αυτήν. Κατηγορώ και καταγγέλλω το ΚΚΕ και την Κονονφόρμ και την Μόσχαν ως δράστας του εγκλήματος τούτου… Όταν κανείς μάλιστα γίνεται Έλλην, τα λέει όλα και εγώ έχω αποφασίσει να γίνω Έλλην. Μέσα εκεί εις το κρατητήριον όπου εκρατούμην σ’ αυτό το διάστημα, άνοιξαν τα μάτια μου και έγινα Έλληνας».

Μια καταδίκη που αμφισβητήθηκε

Ο Στακτόπουλος καταδικάστηκε σε ισόβια, ενώ οι Μουζενίδης και Βασβανάς καταδικάστηκαν ερήμην σε θάνατο. Η μητέρα του Στακτόπουλου αθωώθηκε. Ο ίδιος έμεινε στη φυλακή για 12 χρόνια και, μετά την αποφυλάκισή του, προσπάθησε για δεκαετίες να αποκαταστήσει το όνομά του.

Ο Γρηγόρης Στακτόπουλος στην αίθουσα του δικαστηρίου

Σύμφωνα με τα George Polk Awards, η υπόθεση παραμένει ανεξιχνίαστη, ενώ πολλές μεταγενέστερες έρευνες αμφισβήτησαν την επίσημη εκδοχή και εξέτασαν το ενδεχόμενο εμπλοκής δεξιών ομάδων ή κύκλων κοντά στην ελληνική κυβέρνηση.

Το National Security Archive έχει επίσης αναδείξει ότι κρίσιμα αρχεία της CIA για την υπόθεση χάθηκαν ή καταστράφηκαν, γεγονός που ενίσχυσε ακόμη περισσότερο το πέπλο μυστηρίου γύρω από τη δολοφονία.

Η κληρονομιά του Τζορτζ Πολκ

Μετά τη δολοφονία του, Αμερικανοί δημοσιογράφοι δημιούργησαν τα George Polk Awards, έναν από τους σημαντικότερους θεσμούς βράβευσης της ερευνητικής και θαρραλέας δημοσιογραφίας στις ΗΠΑ. Τα βραβεία καθιερώθηκαν στη μνήμη του ανταποκριτή του CBS που δολοφονήθηκε ενώ κάλυπτε τον ελληνικό Εμφύλιο.

Ο Έντουαρντ Ρ. Μάροου τον είχε αποχαιρετήσει λέγοντας ότι ο Πολκ είχε «honesty and integrity» και ότι διέθετε «reverence for fact», φράσεις που έμειναν συνδεδεμένες με τη δημοσιογραφική του διαδρομή.

Ένα αίνιγμα που δεν έκλεισε ποτέ

Η δολοφονία του Τζορτζ Πολκ παραμένει ένα από τα πιο σκοτεινά πολιτικά και δημοσιογραφικά μυστήρια της μεταπολεμικής Ελλάδας. Συνδέθηκε με τον Εμφύλιο, τον Ψυχρό Πόλεμο, τις μυστικές υπηρεσίες, τη διαφθορά, τις πιέσεις των μεγάλων δυνάμεων και τη δικαστική περιπέτεια του Γρηγόρη Στακτόπουλου.

Πάνω από επτά δεκαετίες μετά, το βασικό ερώτημα εξακολουθεί να μένει αναπάντητο: ποιος σκότωσε τον Τζορτζ Πολκ;