Το παρασκήνιο της κρίσης των Ιμίων – Όταν Ελλάδα και Τουρκία έφτασαν στο χείλος του πολέμου

Ίμια, 30-31 Ιανουαρίου 1996. Σημείο καμπής για τις ελληνοτουρκικές σχέσεις, καθώς, για πρώτη φορά, η Τουρκία αμφισβήτησε με στρατιωτικά μέσα την ελληνική κυριαρχία σε δύο μικρές βραχονησίδες του νοτιοανατολικού Αιγαίου

Το χρονικό από το Ημερολόγιο Επιχειρήσεων του ΓΕΕΘΑ

Σύμφωνα με τα καταγεγραμμένα στοιχεία του Ημερολογίου Επιχειρήσεων:

• 01:00: Από το Υπουργείο Εθνικής Άμυνας μεταφέρεται «από πηγή υψηλής αξιοπιστίας» πληροφορία στο ΓΕΕΘΑ περί επικείμενης εχθρικής ενέργειας. Το σύνολο των σημάτων μέτρων συναγερμού αποστέλλεται με FAX και στο Γενικό Επιτελείο Εθνικής Φρουράς στην Κύπρο – ένδειξη του φόβου για γενικευμένη σύρραξη.
• 01:10: Ο Αρχηγός ΓΕΕΘΑ δίνει εντολή στο ΓΕΝ για στοχοποίηση των τουρκικών πλοίων.
• 01:35: Δύο τουρκικά ελικόπτερα τύπου Black Hawk πετούν πάνω από τα Ίμια, ενώ η τουρκική φρεγάτα «Yavuz» πλέει σε απόσταση περίπου 500 μέτρων από το νησί.
• 01:45: Οι άνδρες των ΟΥΚ που βρίσκονται στα Ίμια διατάσσονται να ρίξουν αρχικά προειδοποιητικά πυρά κατά των τουρκικών ελικοπτέρων και, αν αυτά επιχειρήσουν προσγείωση, να τα καταρρίψουν.
• 01:53: Η «Yavuz» και τα δύο τουρκικά ελικόπτερα απομακρύνονται ανατολικά. Παράλληλα καταγράφονται κινήσεις ενίσχυσης των ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων στο Αγαθονήσι, στη Λήμνο και στον Έβρο.

Ωστόσο, όπως αποκαλύπτεται αργότερα, στις 01:15 – βάσει των μεταγενέστερων διαπιστώσεων – άνδρες των τουρκικών ειδικών δυνάμεων είχαν ήδη αποβιβαστεί με λέμβους στη Μικρή (Ανατολική) Ίμια.

• 03:35: Ο Ντενίζ Μπαϊκάλ, υπουργός Εξωτερικών της Τουρκίας, ανακοινώνει στην τουρκική Εθνοσυνέλευση ότι έχει γίνει «ειρηνική κατάληψη» της δυτικής νησίδας των Ιμίων.
• 04:18: Απονηώνεται από τη φρεγάτα «Ναβαρίνον» το ελικόπτερο ΑΒ-212ASW (ΠΝ 21), με πλήρωμα τους Υποπλοίαρχο Χριστόδουλο Καραθανάση, Υποπλοίαρχο Παναγιώτη Βλαχάκο και Αρχικελευστή Έκτορα Γιαλοψό, με αποστολή την επιβεβαίωση των πληροφοριών περί κατάληψης της νησίδας.
• 05:08: Το ελικόπτερο πέφτει στη θάλασσα, κατά την επιστροφή του, δύο ναυτικά μίλια βόρεια των Ιμίων.
• 06:00: Από το Υπουργείο Εθνικής Άμυνας, και συγκεκριμένα από τον υφυπουργό Νίκο Κουρή στο Εθνικό Κέντρο Επιχειρήσεων, διατάσσεται διακοπή της σχεδίασης καταδρομικής επιχείρησης ανακατάληψης της Δυτικής Ίμιας. Η απόφαση λαμβάνεται μετά από συνεννόηση του υπουργού Εξωτερικών Θεόδωρου Πάγκαλου με τον Αμερικανό υφυπουργό Εξωτερικών Ρίτσαρντ Χόλμπρουκ και το τηλεφώνημα μεταξύ Κώστα Σημίτη και Μπιλ Κλίντον – με το γνωστό πλαίσιο «όχι πλοία, όχι στρατεύματα, όχι σημαίες».
• 07:25 – 10:00: Ακυρώνονται τα έκτακτα μέτρα ετοιμότητας και συναγερμού σε όλη την επικράτεια.

Οι έρευνες για το ελικόπτερο ολοκληρώνονται στις 6 Φεβρουαρίου με τον εντοπισμό και την ανέλκυσή του.

Η μαρτυρία του Χρήστου Λυμπέρη: «Δεν έγινε κλιμάκωση από τη στρατιωτική πλευρά»

Ο τότε Αρχηγός ΓΕΕΘΑ, ναύαρχος ε.α. Χρήστος Λυμπέρης, περιγράφει μια εικόνα σύγχυσης, καθυστερήσεων και έλλειψης πολιτικής βούλησης.

Όπως αναφέρει, στις 29 Ιανουαρίου η τουρκική ρητορική κλιμακώνεται, όμως «δεν γίνεται κλιμάκωση από τη στρατιωτική πλευρά». Οι Ένοπλες Δυνάμεις βρίσκονται σε επιχειρησιακή ετοιμότητα, αλλά – κατά τον ίδιο – δεν υπάρχει σαφής πολιτική κατεύθυνση.

Περιγράφει σύσκεψη στο γραφείο του υπουργού Εθνικής Άμυνας Γεράσιμου Αρσένη, όπου διαπιστώνει αμφιθυμία: «Όλα πήραν τη δήλωση αυτή ως σημάδι δυναμικής», σημειώνει, αναφερόμενος στη δημόσια τοποθέτηση περί αντίδρασης σε τουρκική πρόκληση. Όμως, όπως τονίζει, δεν δόθηκε εντολή προληπτικής ενίσχυσης της Μικρής Ίμιας.

Ο Λυμπέρης αναφέρει ότι εισηγήθηκε:

• Κατάληψη και των δύο νησίδων με ελληνικές δυνάμεις.
• Σαφή στρατιωτική παρουσία και αποτροπή με «δυναμική αντίδραση».
• Χτύπημα των τουρκικών μονάδων εάν επιχειρούσαν απόβαση.

Σε χαρακτηριστικό απόσπασμα, όταν προτείνει ενέργεια, λαμβάνει – όπως λέει – την απάντηση:
«Αν δεν έχετε εμπιστοσύνη, να δώσετε εντολή να σας αντικαταστήσουμε».

Ο ίδιος απαντά:
«Κύριε υπουργέ, εγώ για την πατρίδα μου λέω».

Περιγράφει επίσης ότι, ενώ υπήρχαν πληροφορίες για τουρκική κινητικότητα, «δεν υπήρχε πολιτική απόφαση». Όταν προτείνει να σταλούν ενισχύσεις ή να πληγούν οι τουρκικές δυνάμεις αν αποβιβαστούν, τίθεται το ερώτημα: «Μπορείτε σε 45 λεπτά;». Η απάντηση ήταν θετική – αλλά η απόφαση δεν ελήφθη ποτέ.

Πολιτική και στρατιωτική ηγεσία: «Μιλούσαν διαφορετική γλώσσα»

Η κρίση των Ιμίων, όπως αποτυπώνεται στις μαρτυρίες και στα έγγραφα, ανέδειξε το χάσμα ανάμεσα στην πολιτική και τη στρατιωτική ηγεσία. Η δυσπιστία του τότε πρωθυπουργού Κώστα Σημίτη προς την ηγεσία των Ενόπλων Δυνάμεων, αλλά και η επιφυλακτικότητα έναντι της κλιμάκωσης, επηρέασαν καθοριστικά τη διαχείριση.

Σύμφωνα με τις περιγραφές, ενώ οι αρχηγοί μετέφεραν εικόνα «σφραγίσματος» της Μεγάλης Ίμιας και ανάγκης αποφασιστικής στάσης, στο πολιτικό επίπεδο κυριαρχούσε ο φόβος ανθρώπινων απωλειών και γενικευμένης σύρραξης.

Η επόμενη μέρα

Η κρίση έληξε με αμερικανική διαμεσολάβηση και αποχώρηση δυνάμεων, αλλά άφησε πίσω της τρεις νεκρούς αξιωματικούς και ένα βαρύ αποτύπωμα:

• Εμπέδωση της τουρκικής στρατηγικής των «γκρίζων ζωνών».
• Εσωτερική πολιτική αντιπαράθεση για τους χειρισμούς.
• Διαρκή αμφισβήτηση για το τι θα μπορούσε να είχε συμβεί αν είχε δοθεί διαφορετική εντολή.

Τριάντα χρόνια μετά, η 31η Ιανουαρίου 1996 παραμένει μια ημερομηνία-ορόσημο. Μια νύχτα όπου οι αποφάσεις – και οι μη αποφάσεις – καθόρισαν όχι μόνο την έκβαση μιας κρίσης, αλλά και το πλαίσιο των ελληνοτουρκικών σχέσεων στο Αιγαίο για τις δεκαετίες που ακολούθησαν.