Η εκτέλεση του Νίκου Μπελογιάννη και το γαρύφαλλο που έγινε σύμβολο

Σαν σήμερα, στις 30 Μαρτίου 1952, ο Νίκος Μπελογιάννης καταδικάζεται σε θάνατο και εκτελείται στο Γουδή, σε μια από τις πιο δραματικές και εμβληματικές στιγμές της μετεμφυλιακής Ελλάδας. Η μορφή του θα ταυτιστεί οριστικά με το κόκκινο γαρύφαλλο, τη διεθνή κατακραυγή για την εκτέλεσή του και μια υπόθεση που ξεπέρασε τα ελληνικά σύνορα, αποκτώντας παγκόσμιο συμβολισμό.

«Μετά την απολογία του Μπελογιάννη, η Έλλη Ιωαννίδου (Παππά) του προσφέρει ένα γαρύφαλλο, σε μια στιγμή τρυφερότητας και αγάπης σ’ εκείνες τις εξαιρετικά τραγικές ώρες. Η φωτογραφία θα κάνει το γύρο του κόσμου και ο Πικάσο θα σχεδιάσει το περίφημο σκίτσο του «Ανθρώπου με το γαρύφαλλο», συμμετέχοντας ο ίδιος με τον τρόπο αυτό στη διεθνή διαμαρτυρία».

Ο Nίκος Μπελογιάννης μπροστά στους στρατοδίκες.

Η επιστολή στην «Αυγή» για την Έλλη Παππά

Στο κείμενο παρατίθεται επιστολή συναγωνιστριών της Έλλης Παππά προς την «Αυγή», στην οποία αμφισβητείται συνολικά η δική της εκδοχή για τα γεγονότα μέσα στις φυλακές Αβέρωφ. Οι συντάκτριες υποστηρίζουν ότι η αφήγησή της είναι παραποιημένη και ότι μόνο όσες έζησαν τα γεγονότα μπορούν να διακρίνουν την αλήθεια πίσω από τις σελίδες του βιβλίου της.

Το απόσπασμα παρατίθεται ως εξής:

“Η ιστορία που γράφει η Ελλη Παππά είναι δική της, πλαστογραφημένη, κομμένη και ραμμένη στα μέτρα της. Πρόσωπα και γεγονότα ελάχιστη σχέση έχουν με την πραγματικότητα. Μόνο εμείς μπορούμε να διαβάσουμε κάτω από τις αράδες της την αληθινή ιστορία της φυλακής επί των ημερών της, γιατί τη ζήσαμε στο πετσί μας.–

Δεν θα ασχολούμασταν με το βιβλίο της Έλλης Παππά, αν δεν συνέβαινε να αναφέρεται στο μεγαλύτερο μέρος του σε γεγονότα της δεκαετίας του 1950, μέσα στις φυλακές Αβέρωφ.

Η συγγραφέας του βιβλίου έχοντας δεσμεύσει το Μουσείο Μπενάκη να το εκδώσει έξι μήνες μετά τον θάνατό της, καταδικάζει τελεσίδικα αγωνιστές στον πιο ατιμωτικό θάνατο, εκείνο του χαφιέ. Σε κανέναν δεν θα υποχρεωθει να δώσει απάντηση, έχοντας αποκλειστικά εκείνη τον λόγο ή μάλλον τον μονόλογο μέσα από το βιβλίο της.”

Σύμφωνα με την ίδια επιστολή, η Έλλη Παππά παρουσιάζεται ως πρόσωπο που, μέσα από το βιβλίο της, εμφανίζεται θύμα του σταλινισμού, των διώξεων και της πολιτικής εξόντωσης, επειδή —όπως ισχυρίζεται— υπερασπίστηκε την αθωότητα του Πλουμπίδη. Οι πρώην συγκρατούμενές της, ωστόσο, απορρίπτουν αυτή την εικόνα και αντιτείνουν ότι καθαιρέθηκε ανοιχτά το 1957 για τη στάση και τη δράση της στις φυλακές Αβέρωφ.

Ο Νίκος Μπελογιάννης στη δίκη. Δεξ., Ο Νίκος Μπελογιάννης απολογείται, σκίτσο του κρατούμενου Κατσικογιάννη.

Η Έλλη Παππά στις φυλακές Αβέρωφ

Οι επιστολογράφοι θυμούνται την Έλλη Παππά, τότε Έλλη Ιωαννίδου, από την πρώτη στιγμή που μπήκε στη φυλακή, στις 29 Ιουλίου 1951. Τη σκιαγραφούν ως μια μικρόσωμη γυναίκα περίπου τριάντα ετών, σε προχωρημένη εγκυμοσύνη, η οποία γέννησε στις 23 Αυγούστου. Ήταν παντρεμένη με τον Ηλία Ιωαννίδη, στέλεχος του ΚΚΕ, ενώ και η ίδια είχε κομματική δράση στον τομέα της διαφώτισης.

Στο ίδιο κείμενο υποστηρίζεται ότι, λίγους μήνες μετά την εκτέλεση του Μπελογιάννη, η Έλλη Παππά διορίστηκε από την έξω οργάνωση γραμματέας του Γραφείου της ομάδας των κρατουμένων. Οι συντάκτριες τής αποδίδουν καθοριστικό ρόλο σε εσωτερικές διώξεις, απομονώσεις και κατηγορίες περί χαφιεδισμού εις βάρος άλλων κρατουμένων, όπως της Καίτης Ζεύγου και της Μαργαρίτας Κωτσάκη.

Αναφέρεται ακόμη ότι η Παππά αξιοποίησε τον δεσμό της με τον Μπελογιάννη για τη δημόσια προβολή της, μετά την εκτέλεσή του, ενώ ταυτόχρονα οργάνωσε την καθιέρωση επίσημου μνημόσυνου κάθε χρόνο στην επέτειο του θανάτου του.

Ο Νίκος Μπελογιάννης με την ‘Ελλη Παππά. Κατηγορούμενη στην ίδια δίκη, επίσης καταδικασμένη σε θάνατο, η Έλλη Παππά ωστόσο απέφυγε την εκτέλεση λογώ της γέννησης του παιδιού τους στη φυλακή.

Οι γυναίκες κρατούμενες και το κλίμα στις φυλακές

Στο τέλος του 1950, σύμφωνα με το κείμενο, στις φυλακές βρίσκονταν 760 κρατούμενες, ανάμεσά τους 120 μελλοθάνατες και 30 μικρά παιδιά έως τριών ετών. Περιγράφεται ένα περιβάλλον βαριάς απώλειας, όπου πολλές είχαν ήδη χάσει συγγενείς στον πόλεμο της Αλβανίας, στην Κατοχή και στον Εμφύλιο.

Η επιστολή επιμένει ότι, ως γραμματέας του Γραφείου της ομάδας γυναικών, η Έλλη Παππά εφάρμοσε πρακτικές «άμιλλας» και σχεδιασμών στα σοβιετικά πρότυπα, καθιέρωσε διακρίσεις και βραβεία «Άλμπατρος», ενώ έγραψε και στίχους που έγιναν τραγούδι των κρατουμένων.

Η τελευταία στροφή παρατίθεται αυτούσια:

Κάθε βόλι το κάνουμε τραγούδι
κι απ’ τη σκλαβιά μας βλασταίνει ο ανθός
της νιάς ζωής που στεριώνουν και θα χτίζουν
λεβέντρες που ζήσανε σαν Αλμπατρος

Οι γυναίκες που υπογράφουν το κείμενο τονίζουν πως όλα αυτά τα αποκηρύσσει αργότερα στο βιβλίο της, αποδίδοντάς τα σε άλλα μέλη του Γραφείου, τα οποία ονοματίζει και κατηγορεί.

Η υπόθεση Βαβούδη και η μαρτυρία της Μαργαρίτας Καλούμενου

Το κείμενο περνά στη μαρτυρία της Μαργαρίτας Καλούμενου, κόρης του Νίκου Καλούμενου, όπως παρουσιάστηκε σε συγκέντρωση του ΚΚΕ το 2011. Η μαρτυρία αυτή εστιάζει στην παράνομη δράση του πατέρα της, ο οποίος είχε αναλάβει να στεγάζει σε σπίτια μυστικές κομματικές συναντήσεις και δραστηριότητες, ήδη από την εποχή του Μεταξά και αργότερα στη διάρκεια της Κατοχής.

Ιδιαίτερη θέση έχει η αφήγηση για το σπίτι στη Λυκούργου 39, όπου κρυβόταν ο ασυρματιστής Νίκος Βαβούδης μαζί με τον παράνομο ασύρματο του ΚΚΕ. Η Μαργαρίτα Καλούμενου περιγράφει αναλυτικά τον τρόπο με τον οποίο είχε διαμορφωθεί η κρύπτη, τη νυχτερινή εισβολή της αστυνομίας με ραδιογωνιόμετρο, την αγωνία της οικογένειας, αλλά και την απόφαση του Βαβούδη να μη συλληφθεί ζωντανός.

Το κομβικό απόσπασμα αποδίδεται αυτούσιο:

“Πες τους, αυτουνούς ότι εμένα δε θα με βάνουνε στο χέρι ζωντανό!”

Στη συνέχεια, η ίδια περιγράφει την αυτοπυροβόληση του Βαβούδη, την καταστροφή του σπιτιού από τις δυνάμεις ασφαλείας, καθώς και τη σύλληψη ολόκληρης της οικογένειας Καλούμενου. Η αφήγηση κορυφώνεται με την αναφορά στις δίκες, στις καταδίκες και τελικά στις εκτελέσεις.

Η εκτέλεση στο Γουδή

Το κείμενο θυμίζει ότι τα ξημερώματα της Κυριακής 30 Μαρτίου 1952 εκτελέστηκαν ο Νίκος Μπελογιάννης, ο Ηλίας Αργυριάδης, ο Νίκος Καλούμενος και ο Δημήτρης Μπάτσης. Τονίζεται ότι οι αρχές επέλεξαν να γίνει η εκτέλεση Κυριακή, παραβιάζοντας όσα ίσχυαν ως τότε, επειδή φοβούνταν το κύμα διαμαρτυριών.

Ο Νίκος Μπελογιάννης (δεξιά) και ο Νίκος Καλούμενος προσάγονται στο δικαστήριο. Φωτ. Κ. Μεγαλοκονόμου.

Σε άλλο απόσπασμα του αρχικού υλικού περιγράφεται η τελευταία πορεία προς το εκτελεστικό απόσπασμα. Οι κρατούμενοι ήταν προετοιμασμένοι για το ενδεχόμενο του θανάτου, όμως θεωρούσαν ότι Κυριακή δεν γίνονταν εκτελέσεις. Όταν ο φύλακας άνοιξε την πόρτα, ο Μπελογιάννης ρώτησε:

“Πάμε για καθαρό αέρα?”
“Ναι Νίκο, πάτε για εκτέλεση..”

Στις 3:48 η φάλαγγα έφτασε στο Γουδή, πίσω από το «Σωτηρία». Στις 4 όλοι βρίσκονταν στις θέσεις τους και στις 4:12 δόθηκε η χαριστική βολή.

Η εκτέλεση.

Η Έλλη Παππά, το παιδί τους και η εξαίρεση από την εκτέλεση

Στο υλικό επισημαίνεται ότι η Έλλη Παππά, αν και καταδικασμένη επίσης σε θάνατο, δεν εκτελέστηκε επειδή είχε γεννήσει το παιδί τους στη φυλακή. Μνημονεύεται μάλιστα ότι η ίδια είχε ζητήσει να μην εξαιρεθεί και να πεθάνει μαζί με τον Μπελογιάννη, όμως η εγκυμοσύνη και η μητρότητα οδήγησαν τελικά στην εξαίρεσή της.

Το ίδιο υλικό σημειώνει ότι το ζευγάρι βρισκόταν σε χωριστά κελιά και δεν μπορούσε να συναντηθεί, όμως επικοινωνούσε μέσα από την ηχώ του διαδρόμου. Η φράση της Έλλης Παππά παρατίθεται ως εξής:

“Δεν βλεπόμασταν αλλά η ακουστική ήταν θαυμάσια”

Η διεθνής κινητοποίηση

Η εκτέλεση του Μπελογιάννη προκάλεσε κύμα αντιδράσεων σε ολόκληρο τον κόσμο. Το κείμενο υπογραμμίζει ότι εκατομμύρια άνθρωποι κινητοποιήθηκαν για να αποτραπεί η εκτέλεση, ενώ η υπόθεση μετατράπηκε σε διεθνές σύμβολο.

Στο αρχικό υλικό περιλαμβάνονται αναφορές και σε πολλές διαδηλώσεις αλληλεγγύης: πορεία Ούγγρων εργατών, συγκέντρωση στο ποδηλατοδρόμιο του Παρισιού, πορεία εργατών και Ελλήνων πολιτικών προσφύγων στην Ανατολική Γερμανία, αλλά και διαμαρτυρία στη Βιέννη.

Η εικόνα που έμεινε στην Ιστορία

Από όλο αυτό το δραματικό ιστορικό φορτίο, εκείνο που έμεινε βαθύτερα χαραγμένο στη συλλογική μνήμη ήταν το γαρύφαλλο. Η φωτογραφία του Μπελογιάννη με το λουλούδι στο χέρι δεν έμεινε απλώς ως τεκμήριο μιας δίκης, αλλά ως σύμβολο αξιοπρέπειας, τρυφερότητας και πολιτικής πίστης μπροστά στον θάνατο.

Ο Νίκος Μπελογιάννης με το γαρύφαλλο, στην πιο εμβληματική εικόνα της δίκης του, που ταυτίστηκε με τη διεθνή εκστρατεία αλληλεγγύης υπέρ του.

Παράλληλα, η υπόθεση της Έλλης Παππά εξακολούθησε επί δεκαετίες να προκαλεί αντιπαραθέσεις, τόσο για τη δική της στάση όσο και για τον τρόπο με τον οποίο ανασυνέθεσε αργότερα τα γεγονότα της φυλακής και της εποχής.