Η ίδρυση του ΠΑΣΟΚ: Η 3η Σεπτέμβρη που άλλαξε την πολιτική ιστορία της Ελλάδας

Σαν σήμερα, στις 3 Σεπτεμβρίου 1974, ο Ανδρέας Παπανδρέου ανακοινώνει την ίδρυση του Πανελλήνιου Σοσιαλιστικού Κινήματος, του ΠΑΣΟΚ, και παρουσιάζει μια πολιτική διακήρυξη που έμελλε να επηρεάσει βαθιά τη σύγχρονη ιστορία της Ελλάδας.

Η ίδρυση του ΠΑΣΟΚ ήρθε λίγες εβδομάδες μετά την πτώση της δικτατορίας, μέσα σε ένα περιβάλλον έντονης πολιτικής κινητικότητας. Η χώρα επιχειρούσε να αποκαταστήσει τη δημοκρατική ομαλότητα, ενώ η τουρκική εισβολή στην Κύπρο είχε δημιουργήσει ένα βαρύ κλίμα ανασφάλειας και εθνικής αγωνίας.

Μέσα σε αυτές τις συνθήκες, ο Ανδρέας Παπανδρέου επιχείρησε να εκφράσει κοινωνικές δυνάμεις που αισθάνονταν αποκλεισμένες από το μετεμφυλιακό πολιτικό σύστημα. Παράλληλα, πρότεινε ένα νέο μοντέλο οργάνωσης, αποφεύγοντας τον χαρακτηρισμό «κόμμα» και επιλέγοντας τη λέξη «κίνημα».

Η Διακήρυξη της 3ης Σεπτέμβρη

Η ιδρυτική διακήρυξη έθεσε στο επίκεντρο τέσσερις βασικούς στόχους: την εθνική ανεξαρτησία, τη λαϊκή κυριαρχία, την κοινωνική απελευθέρωση και τη δημοκρατική διαδικασία.

Το κείμενο χρησιμοποίησε ριζοσπαστική γλώσσα, καταδίκασε την εξάρτηση της χώρας από ξένα κέντρα ισχύος και ζήτησε ουσιαστικές αλλαγές στη λειτουργία του κράτους, της οικονομίας και των θεσμών. Επιπλέον, έδωσε ιδιαίτερη έμφαση στην κοινωνική προστασία, στην ισότητα των φύλων, στη δημόσια υγεία και στην πρόσβαση όλων των πολιτών στην παιδεία.

Η επίσημη Ιδρυτική Διακήρυξη του ΠΑΣΟΚ αποτύπωσε τη φιλοδοξία για τη δημιουργία ενός φορέα που θα ένωνε τις «προοδευτικές και δημοκρατικές δυνάμεις» της χώρας.

Το ερώτημα εκείνη την εποχή ήταν σαφές: μπορούσε ένας νεοσύστατος πολιτικός σχηματισμός να αμφισβητήσει τις παραδοσιακές ισορροπίες και να φτάσει μέχρι την εξουσία;

Η απάντηση δόθηκε μέσα σε μόλις επτά χρόνια.

Από το 13,58% στην «Αλλαγή» του 1981

Στις πρώτες εκλογές της Μεταπολίτευσης, τον Νοέμβριο του 1974, το ΠΑΣΟΚ συγκέντρωσε 13,58% και εξέλεξε 12 βουλευτές. Τρία χρόνια αργότερα, σχεδόν διπλασίασε τη δύναμή του, έλαβε 25,34% και αναδείχθηκε αξιωματική αντιπολίτευση.

Η μεγάλη πολιτική ανατροπή σημειώθηκε στις 18 Οκτωβρίου 1981. Με κεντρικό σύνθημα την «Αλλαγή», το ΠΑΣΟΚ κέρδισε τις εκλογές με 48,07% και 172 έδρες, σχηματίζοντας αυτοδύναμη κυβέρνηση.

Η νίκη δεν αποτέλεσε απλώς μια εναλλαγή κομμάτων στην εξουσία. Συμβόλισε την πολιτική και κοινωνική ενσωμάτωση στρωμάτων που επί δεκαετίες παρέμεναν στο περιθώριο του κράτους.

Οι αλλαγές που σημάδεψαν την ελληνική κοινωνία

Οι κυβερνήσεις του Ανδρέα Παπανδρέου προχώρησαν σε σημαντικές κοινωνικές και θεσμικές μεταρρυθμίσεις. Μεταξύ αυτών ξεχώρισαν η δημιουργία του Εθνικού Συστήματος Υγείας, η αναμόρφωση του οικογενειακού δικαίου, η ενίσχυση της θέσης των γυναικών και η αναγνώριση της Εθνικής Αντίστασης.

Παράλληλα, το κράτος πρόνοιας επεκτάθηκε, τα εισοδήματα αυξήθηκαν και μεγαλύτερα τμήματα της κοινωνίας απέκτησαν πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας, εκπαίδευσης και κοινωνικής ασφάλισης.

Ωστόσο, η περίοδος αυτή συνοδεύτηκε και από έντονη κριτική. Η διόγκωση του δημόσιου τομέα, η αύξηση των κρατικών δαπανών, οι πελατειακές σχέσεις και η κομματικοποίηση της διοίκησης αποτέλεσαν βασικά σημεία αντιπαράθεσης. Επιπλέον, τα πολιτικά σκάνδαλα στο τέλος της δεκαετίας του 1980 τραυμάτισαν την εικόνα του κινήματος και οδήγησαν σε μια περίοδο μεγάλης πόλωσης.

Η επιστροφή στην κυβέρνηση και η εποχή Σημίτη

Έπειτα από τρεις εκλογικές αναμετρήσεις την περίοδο 1989-1990, το ΠΑΣΟΚ πέρασε στην αντιπολίτευση. Παρ’ όλα αυτά, ο Ανδρέας Παπανδρέου επέστρεψε στην εξουσία το 1993, εξασφαλίζοντας ποσοστό 46,88%.

Η επιδείνωση της υγείας του άνοιξε σύντομα τη συζήτηση για τη διαδοχή. Τον Ιανουάριο του 1996, η Κοινοβουλευτική Ομάδα εξέλεξε τον Κώστα Σημίτη πρωθυπουργό, ενώ λίγους μήνες αργότερα το συνέδριο του κόμματος τον ανέδειξε και στην προεδρία του ΠΑΣΟΚ.

Η νέα ηγεσία έδωσε έμφαση στον εκσυγχρονισμό, στην ευρωπαϊκή πορεία της χώρας, στις επενδύσεις και στα μεγάλα έργα υποδομής. Κατά τη συγκεκριμένη περίοδο κατασκευάστηκαν ή προχώρησαν έργα όπως το Μετρό της Αθήνας, το αεροδρόμιο «Ελευθέριος Βενιζέλος», η Αττική Οδός και η γέφυρα Ρίου-Αντιρρίου.

Παράλληλα, η Ελλάδα εντάχθηκε στη ζώνη του ευρώ την 1η Ιανουαρίου 2001, όπως καταγράφει η Τράπεζα της Ελλάδος. Η εξέλιξη αυτή επιβεβαίωσε τον ευρωπαϊκό προσανατολισμό του ΠΑΣΟΚ, το οποίο είχε απομακρυνθεί πλέον από τον αρχικό ευρωσκεπτικισμό του.

Η επιστροφή του 2009 και η κρίση των μνημονίων

Μετά τις εκλογικές ήττες του 2004 και του 2007, το ΠΑΣΟΚ επέστρεψε στην κυβέρνηση τον Οκτώβριο του 2009. Υπό την ηγεσία του Γιώργου Παπανδρέου, συγκέντρωσε 43,92% και εξέλεξε 160 βουλευτές.

Η νέα κυβέρνηση βρέθηκε σύντομα αντιμέτωπη με τη δημοσιονομική κρίση. Τον Μάιο του 2010, η Ελλάδα προσέφυγε σε μηχανισμό χρηματοδοτικής στήριξης και υπέγραψε το πρώτο μνημόνιο με τους Ευρωπαίους εταίρους και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο.

Οι πολιτικές λιτότητας προκάλεσαν ισχυρές κοινωνικές αντιδράσεις, εσωκομματικές συγκρούσεις και μαζική αποχώρηση ψηφοφόρων. Στις εκλογές του Μαΐου 2012, το ΠΑΣΟΚ περιορίστηκε στο 13,18%, χάνοντας μέσα σε λιγότερα από τρία χρόνια περισσότερες από 30 ποσοστιαίες μονάδες.

Η κατάρρευση ήταν τόσο έντονη, ώστε ο όρος «πασοκοποίηση» χρησιμοποιήθηκε διεθνώς για να περιγράψει την απότομη εκλογική υποχώρηση παραδοσιακών σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων.

Από τη συρρίκνωση στην προσπάθεια επιστροφής

Τα επόμενα χρόνια, το ΠΑΣΟΚ συμμετείχε στην κυβέρνηση συνεργασίας υπό τον Αντώνη Σαμαρά, ενώ στη συνέχεια επιχείρησε να ανασυγκροτήσει τον χώρο της Κεντροαριστεράς μέσα από τη Δημοκρατική Συμπαράταξη και το Κίνημα Αλλαγής.

Η Φώφη Γεννηματά ανέλαβε την ηγεσία το 2015 και πρωταγωνίστησε στην προσπάθεια επανένωσης των δυνάμεων του χώρου. Μετά τον θάνατό της το 2021, ο Νίκος Ανδρουλάκης εξελέγη πρόεδρος και επανέφερε το όνομα και τον πράσινο ήλιο στην πρώτη γραμμή της κομματικής ταυτότητας.

Σήμερα, το ΠΑΣΟΚ-Κίνημα Αλλαγής διαθέτει ενεργή κοινοβουλευτική παρουσία και επιχειρεί να διευρύνει την επιρροή του απέναντι στη Νέα Δημοκρατία και τα υπόλοιπα κόμματα της αντιπολίτευσης.

Ένα κόμμα που σφράγισε τη Μεταπολίτευση

Ανεξάρτητα από την πολιτική αξιολόγηση του έργου του, το ΠΑΣΟΚ άφησε βαθύ αποτύπωμα στην Ελλάδα. Κυβέρνησε τη χώρα για περισσότερα από 20 χρόνια, διαμόρφωσε κοινωνικές και οικονομικές πολιτικές και επηρέασε καθοριστικά τον τρόπο λειτουργίας του πολιτικού συστήματος.