Η μεγάλη πυρκαγιά που άλλαξε για πάντα τη Θεσσαλονίκη

Σαν σήμερα, στις 18 Αυγούστου 1917 η Θεσσαλονίκη παραδόθηκε στις φλόγες. Μέσα σε περίπου 32 ώρες, η μεγάλη πυρκαγιά κατέστρεψε το ιστορικό και εμπορικό της κέντρο, άφησε περισσότερους από 70.000 ανθρώπους χωρίς στέγη και άνοιξε τον δρόμο για τη ριζική πολεοδομική αναμόρφωση της πόλης.

Η μεγάλη πυρκαγιά της Θεσσαλονίκης του 1917 δεν αποτέλεσε μόνο μία από τις μεγαλύτερες αστικές καταστροφές στην ιστορία της Ελλάδας. Άλλαξε την κοινωνική σύνθεση, την οικονομική ζωή και τη φυσιογνωμία μιας πόλης που, εκείνη την εποχή, βρισκόταν στο επίκεντρο κρίσιμων πολιτικών και στρατιωτικών εξελίξεων.

Όταν η φωτιά έσβησε, περίπου 9.500 κατοικίες είχαν καταστραφεί σε έκταση σχεδόν ενός εκατομμυρίου τετραγωνικών μέτρων. Μαζί τους χάθηκαν καταστήματα, δημόσιες υπηρεσίες, τράπεζες, εφημερίδες, θρησκευτικά μνημεία και πολύτιμα αρχεία των κοινοτήτων της Θεσσαλονίκης.

Η Θεσσαλονίκη πριν από τη μεγάλη καταστροφή

Το 1917 η Θεσσαλονίκη αποτελούσε μία από τις σημαντικότερες πόλεις των Βαλκανίων. Το λιμάνι της λειτουργούσε ως βασική εμπορική πύλη, ενώ στους δρόμους της συνυπήρχαν Εβραίοι, Έλληνες, μουσουλμάνοι, Βούλγαροι και κάτοικοι με καταγωγή από διαφορετικές περιοχές της Ευρώπης.

Η πόλη είχε ενσωματωθεί στο ελληνικό κράτος μόλις το 1912. Παράλληλα, ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος είχε μετατρέψει τη Θεσσαλονίκη σε σημαντικό στρατιωτικό και διαμετακομιστικό κέντρο για τις δυνάμεις της Αντάντ.

Χιλιάδες Γάλλοι και Βρετανοί στρατιώτες βρίσκονταν στην περιοχή, ενώ πρόσφυγες από τις εμπόλεμες ζώνες είχαν αυξήσει απότομα τον πληθυσμό. Από τους περίπου 158.000 κατοίκους της απογραφής του 1913, η πόλη έφτασε να φιλοξενεί περισσότερους από 270.000 ανθρώπους.

Μέσα σε αυτό το ήδη επιβαρυμένο περιβάλλον, μία τυχαία σπίθα ήταν αρκετή για να προκαλέσει μια καταστροφή ιστορικών διαστάσεων.

Πώς ξεκίνησε η πυρκαγιά της Θεσσαλονίκης

Σύμφωνα με την έρευνα των δικαστικών αρχών, η φωτιά ξεκίνησε το Σάββατο, 18 Αυγούστου 1917 από μια φτωχική κατοικία στην οδό Ολυμπιάδος 3, στη συνοικία Μεβλανέ.

Μια σπίθα από φωτιά που χρησιμοποιούνταν για το ζέσταμα νερού έπεσε σε υπόγειο χώρο όπου υπήρχε άχυρο. Οι ένοικοι και οι γείτονες δεν κατάφεραν να περιορίσουν εγκαίρως τις πρώτες φλόγες.

Στη συνέχεια, ο ισχυρός Βαρδάρης, οι εύφλεκτες κατασκευές και οι στενοί δρόμοι της παλιάς πόλης επιτάχυναν δραματικά την εξάπλωση. Επιπλέον, η Θεσσαλονίκη δεν διέθετε οργανωμένη πυροσβεστική υπηρεσία, ενώ μεγάλο μέρος του διαθέσιμου νερού κατευθυνόταν στα συμμαχικά στρατόπεδα και στα στρατιωτικά νοσοκομεία.

Έτσι, μέσα σε λίγες ώρες, μια φωτιά που θα μπορούσε ενδεχομένως να είχε περιοριστεί μετατράπηκε σε ανεξέλεγκτο πύρινο μέτωπο.

Οι φλόγες έφτασαν στο εμπορικό κέντρο

Αρχικά, η πυρκαγιά κινήθηκε προς το Διοικητήριο και την αγορά. Οι υπάλληλοι κατάφεραν να προστατεύσουν το Διοικητήριο, όμως ο άνεμος έσπρωξε τις φλόγες προς το κέντρο.

Τα ξημερώματα της 19ης Αυγούστου, η αλλαγή της κατεύθυνσης του ανέμου ένωσε ουσιαστικά τα πύρινα μέτωπα. Η φωτιά κατέστρεψε το εμπορικό κέντρο, πέρασε κοντά από την Αγία Σοφία και συνέχισε μέχρι την οδό Εθνικής Αμύνης, όπου τελικά ανακόπηκε.

Οι βρετανικές δυνάμεις χρησιμοποίησαν πυροσβεστικές αντλίες και σταμάτησαν τη φωτιά κοντά στον Λευκό Πύργο. Γάλλοι στρατιώτες βοήθησαν, μεταξύ άλλων, στη διάσωση του Τελωνείου. Ωστόσο, η συνολική αντίδραση αποδείχθηκε ανεπαρκής μπροστά στην έκταση της καταστροφής.

Το βράδυ της 19ης Αυγούστου, έπειτα από περίπου 32 ώρες, η φωτιά σταμάτησε να εξαπλώνεται.

Περισσότεροι από 70.000 άνθρωποι χωρίς σπίτι

Η επόμενη ημέρα αποκάλυψε το πραγματικό μέγεθος της τραγωδίας. Περίπου 72.500 άνθρωποι είχαν πληγεί άμεσα. Ανάμεσά τους βρίσκονταν περίπου 50.000 Εβραίοι, 12.500 Ορθόδοξοι και 10.000 μουσουλμάνοι.

Η εβραϊκή κοινότητα της Θεσσαλονίκης δέχθηκε το βαρύτερο πλήγμα, καθώς μεγάλο μέρος των συνοικιών, των επιχειρήσεων, των συναγωγών και των αρχείων της καταστράφηκε.

Χιλιάδες πυροπαθείς εγκαταστάθηκαν προσωρινά σε καταυλισμούς, σχολεία, συναγωγές, αποθήκες και κτίρια που είχαν επιταχθεί. Περίπου 5.000 άνθρωποι μεταφέρθηκαν δωρεάν με τρένο στην Αθήνα, στον Βόλο και στη Λάρισα, ενώ αρκετοί Εβραίοι κάτοικοι εγκατέλειψαν οριστικά την πόλη και κατευθύνθηκαν κυρίως προς τη Γαλλία και την Παλαιστίνη.

Η κυβέρνηση ίδρυσε τη Διεύθυνση Θυμάτων Πυρκαγιάς, προκειμένου να συντονίσει τη στέγαση, τη διανομή τροφίμων και την περίθαλψη των πληγέντων. Ωστόσο, οι ανάγκες ξεπερνούσαν κατά πολύ τις δυνατότητες του κρατικού μηχανισμού.

Το μέγεθος της καταστροφής

Η μεγάλη πυρκαγιά κατέστρεψε περίπου το 32% της συνολικής έκτασης της Θεσσαλονίκης. Η λεγόμενη «πυρίκαυστος ζώνη» κάλυπτε το μεγαλύτερο μέρος του ιστορικού και εμπορικού κέντρου.

Στις φλόγες χάθηκαν, μεταξύ άλλων:

• Το Δημαρχείο, το Ταχυδρομείο και το Τηλεγραφείο.
• Ο ναός του Αγίου Δημητρίου και άλλοι ορθόδοξοι ναοί.
• Δώδεκα τεμένη και 16 από τις 33 συναγωγές της πόλης.
• Η Αρχιραββινεία και το ιστορικό αρχείο της.
• Τράπεζες, ξενοδοχεία και χιλιάδες εμπορικά καταστήματα.
• Τα τυπογραφεία πολλών εφημερίδων της Θεσσαλονίκης.

Συνολικά, καταστράφηκαν 4.096 από τα 7.695 καταστήματα της πόλης. Ως αποτέλεσμα, περίπου το 70% των εργαζομένων έμεινε προσωρινά χωρίς δουλειά.

Παρά το τεράστιο μέγεθος της καταστροφής, οι ανθρώπινες απώλειες υπήρξαν περιορισμένες. Η σχετικά αργή εξάπλωση σε ορισμένες περιοχές έδωσε στους κατοίκους χρόνο να εγκαταλείψουν τα σπίτια και τις επιχειρήσεις τους.

Η πολιτική απόφαση που άλλαξε τη Θεσσαλονίκη

Η καταστροφή έφερε την κυβέρνηση του Ελευθερίου Βενιζέλου μπροστά σε μια κρίσιμη επιλογή: θα επέτρεπε την άμεση και άναρχη ανοικοδόμηση ή θα αξιοποιούσε την τραγωδία για να σχεδιάσει από την αρχή το κέντρο της Θεσσαλονίκης;

Η κυβέρνηση επέλεξε τη δεύτερη λύση. Λίγες ημέρες μετά την πυρκαγιά, απαγόρευσε την ανεξέλεγκτη οικοδόμηση στην καμένη περιοχή και προχώρησε στη δημιουργία νέου πολεοδομικού σχεδίου.

Με απόφαση του υπουργού Συγκοινωνιών Αλέξανδρου Παπαναστασίου συγκροτήθηκε η Διεθνής Επιτροπή Νέου Σχεδίου Θεσσαλονίκης, με επικεφαλής τον Γάλλο αρχιτέκτονα και πολεοδόμο Ερνέστ Εμπράρ.

Το σχέδιο προέβλεπε φαρδύτερους δρόμους, οργανωμένες πλατείες, δημόσια κτίρια και ένα σύγχρονο διοικητικό και εμπορικό κέντρο. Αν και δεν εφαρμόστηκε στο σύνολό του, επηρέασε καθοριστικά τη σημερινή εικόνα της Θεσσαλονίκης.

Παράλληλα, η ανοικοδόμηση συνδέθηκε με έντονες οικονομικές και πολιτικές συγκρούσεις. Οι απαλλοτριώσεις, η αναδιανομή της γης και η αδυναμία πολλών παλιών ιδιοκτητών να επιστρέψουν στις περιουσίες τους άλλαξαν τις κοινωνικές ισορροπίες και επιτάχυναν τον μετασχηματισμό της πόλης.