Η ιστορική δίκη της χούντας και το αμφιλεγόμενο «στιγμιαίο αδίκημα»

Σαν σήμερα, στις 28 Ιουλίου 1975, άρχισε μία από τις σημαντικότερες δικαστικές διαδικασίες στη σύγχρονη ελληνική ιστορία. Στις Δικαστικές Φυλακές Κορυδαλλού κάθισαν στο εδώλιο οι πρωταίτιοι του πραξικοπήματος της 21ης Απριλίου 1967, οι άνθρωποι που επέβαλαν τη δικτατορία των Συνταγματαρχών και κυβέρνησαν τη χώρα επί επτά χρόνια.

Για πρώτη φορά μετά την αποκατάσταση της Δημοκρατίας, οι άλλοτε πανίσχυροι στρατιωτικοί ηγέτες του καθεστώτος καλούνταν να λογοδοτήσουν ενώπιον της Δικαιοσύνης. Η δίκη, που αρκετοί χαρακτήρισαν τότε ως την ελληνική «Δίκη της Νυρεμβέργης», συγκέντρωσε το ενδιαφέρον όχι μόνο της ελληνικής κοινωνίας αλλά και της διεθνούς κοινής γνώμης.

Οι πρωταίτιοι της δικτατορίας στη δικαστική αίθουσα των φυλακών Κορυδαλλού, όπου άρχισε στις 28 Ιουλίου 1975 η ιστορική δίκη τους.

Επτά χρόνια δικτατορίας πριν από το εδώλιο

Η έναρξη της δίκης είχε έντονο συμβολισμό.

Στο εδώλιο κάθισαν οι άνθρωποι που επέβαλαν το στρατιωτικό καθεστώς της 21ης Απριλίου 1967, καταλύοντας τη δημοκρατική νομιμότητα. Ήταν εκείνοι που κυβέρνησαν τη χώρα με στρατιωτικό νόμο, εξορίες, λογοκρισία, συλλήψεις, βασανιστήρια και διώξεις πολιτικών αντιπάλων, ενώ το όνομά τους συνδέθηκε και με την κυπριακή τραγωδία του 1974.

Για πολλούς Έλληνες, η ημέρα εκείνη αποτελούσε μια ιστορική στιγμή δικαίωσης. Η κοινωνία περίμενε ότι οι υπεύθυνοι της επταετούς δικτατορίας θα τιμωρούνταν με τις αυστηρότερες δυνατές ποινές.

Ωστόσο, η πραγματικότητα αποδείχθηκε πιο σύνθετη.

Παρά το εύρος και τη διάρκεια του καθεστώτος, οι καταδικασθέντες ήταν τελικά ελάχιστοι σε σχέση με όσους είχαν συμμετάσχει στη λειτουργία της χούντας. Το γεγονός αυτό προκάλεσε ήδη από τότε έντονο δημόσιο διάλογο για το κατά πόσο αποδόθηκε πλήρως δικαιοσύνη.

Η εικόνα των δικτατόρων μέσα στη δικαστική αίθουσα

Η πρώτη ημέρα της δίκης έμεινε στην ιστορία και μέσα από τις περιγραφές των δημοσιογράφων της εποχής.

Η εφημερίδα «Καθημερινή», στο φύλλο της επόμενης ημέρας, περιέγραφε χαρακτηριστικά:

«Καταπατημένοι, περιδεείς, απομυθοποιημένοι, χωρίς ίχνος από την υπεροψία των “λαμπρών” τους ημερών, τότε που “έσωζαν” την Ελλάδα, οι δικτάτορες βρέθηκαν χθες στην φυσική τους θέση – στο εδώλιο, για κακουργήματα εις βάρος του έθνους και του λαού».

Την ατμόσφαιρα εκείνης της ημέρας κατέγραψε αργότερα και ο πρόεδρος του δικαστηρίου, Ιωάννης Ντεγιάννης, στο βιβλίο του «Η Δίκη» (Εκδόσεις Γνώση, 1990).

Έγραφε χαρακτηριστικά:

«Πρόσωπα σφιγμένα που αγωνίζονταν να επιδείξουν ψυχραιμία και αδιαφορία, έκρυβαν την ταραχή τους κάτω από χαμόγελα πετρωμένα. Μερικοί φανερά σαστισμένοι, άλλοι καταπονημένοι.

Δυο – τρεις, από την αδυναμία περίσσευαν τα ρούχα τους. Ήταν όλοι τους αρκετούς μήνες προφυλακισμένοι, ήξεραν πολύ καλά πως ό,τι έβλεπαν, άκουγαν, ένιωθαν, δεν ήταν κακός βραχνάς. Ήξεραν πως ήταν κατηγορούμενοι, μα προσπαθούσαν να μην το δείχνουν, όσο μπορούσαν».

Ο Γεώργιος Παπαδόπουλος κατά την έναρξη της δίκης των πρωταιτίων του πραξικοπήματος της 21ης Απριλίου.

Το νομικό τέχνασμα του «στιγμιαίου εγκλήματος»

Παρά τη βαρύτητα των πράξεων της δικτατορίας, στο εδώλιο δεν κάθισαν όλοι όσοι συμμετείχαν στο καθεστώς.

Το βασικό νομικό εργαλείο που χρησιμοποιήθηκε ήταν η θεωρία του «στιγμιαίου εγκλήματος».

Σύμφωνα με αυτήν, για μεγάλο αριθμό συνεργατών της χούντας το αδίκημα θεωρήθηκε ότι ολοκληρώθηκε το βράδυ της 21ης Απριλίου 1967, όταν εκδηλώθηκε το πραξικόπημα, και όχι ότι συνεχιζόταν καθ’ όλη τη διάρκεια της επταετίας.

Έτσι, υπουργοί, κρατικοί αξιωματούχοι, διοικητές και άλλα στελέχη του καθεστώτος δεν παραπέμφθηκαν για τη συνολική συμμετοχή τους στη δικτατορία.

Η επιλογή αυτή υπαγορεύθηκε και από το πολιτικό κλίμα της Μεταπολίτευσης, όταν βασικός στόχος της κυβέρνησης ήταν να αποκατασταθεί η δημοκρατική ομαλότητα χωρίς να δημιουργηθούν νέες εντάσεις μέσα στις Ένοπλες Δυνάμεις και την κοινωνία.

Η μήνυση που οδήγησε τους πρωταίτιους στο εδώλιο

Αξιοσημείωτο είναι ότι η παραπομπή των πρωταιτίων δεν προέκυψε αρχικά από κυβερνητική πρωτοβουλία.

Καθοριστικό ρόλο διαδραμάτισε η μήνυση που υπέβαλαν πέντε γνωστοί δικηγόροι:

• Ευάγγελος Γιαννόπουλος
• Γρηγόρης Κασιμάτης
• Φοίβος Κούτσικας
• Κωνσταντίνος Αναγνωστάκης
• Αλέξανδρος Λυκουρέζος

Το βούλευμα του Συμβουλίου Εφετών παρέπεμπε συνολικά 24 πρόσωπα.

Ωστόσο, τέσσερις δεν εμφανίστηκαν τελικά στο δικαστήριο.

Πρόκειται για:

• τον Κωνσταντίνο Ασλανίδη, που τότε κρατούνταν στις φυλακές της Γένοβας,
• τους Παναγιώτη Κωτσέλη και Ιωάννη Παλαιολόγο, οι οποίοι ήταν φυγόδικοι,
• και τον Θεόφιλο Θεοφιλογιαννάκο, ο οποίος παραπέμφθηκε ξεχωριστά στο Στρατοδικείο για υποθέσεις βασανιστηρίων.

Έτσι, στη δικαστική αίθουσα κάθισαν τελικά 20 κατηγορούμενοι.

Οι 20 κατηγορούμενοι της ιστορικής δίκης

Στο εδώλιο του Πενταμελούς Εφετείου Αθηνών κάθισαν:

• Γεώργιος Παπαδόπουλος
• Στυλιανός Παττακός
• Νικόλαος Μακαρέζος
• Δημήτριος Ιωαννίδης
• Ιωάννης Λαδάς
• Γρηγόριος Σπαντιδάκης
• Οδυσσέας Αγγελής
• Γεώργιος Ζωιτάκης
• Μιχαήλ Ρουφογάλης
• Ανδρέας Λέκκας
• Μιχαήλ Μπαλόπουλος
• Δημήτριος Σταματελόπουλος
• Αλέξανδρος Χατζηπέτρος
• Νικόλαος Γκαντώνας
• Σπύρος Καραμπέρης
• Κωνσταντίνος Παπαδόπουλος
• Κωνσταντίνος Καρύδας
• Γεώργιος Κωνσταντόπουλος
• Νικόλαος Ντερτιλής
• Ευάγγελος Τσάκας.

Η σύνθεση του δικαστηρίου

Η δίκη διεξήχθη σε ειδικά διαμορφωμένη αίθουσα στις φυλακές Κορυδαλλού.

Πρόεδρος του Πενταμελούς Εφετείου ήταν ο Ιωάννης Ντεγιάννης, με μέλη τους εφέτες:

• Παναγιώτη Λογοθέτη
• Παναγιώτη Κωνσταντινόπουλο
• Ιωάννη Γρίβα
• Γεώργιο Πλαγιαννάκο.

Αναπληρωματικοί ήταν οι Ηλίας Γιαννόπουλος και Δημήτριος Τζούμας, ενώ την εισαγγελική έδρα εκπροσώπησαν οι εισαγγελείς εφετών Κωνσταντίνος Σταμάτης και Σπύρος Κανίνιας.

Η πρώτη μεγάλη αντιπαράθεση

Ένα από τα πρώτα επεισόδια της διαδικασίας σημειώθηκε όταν το δικαστήριο έκανε δεκτό το αίτημα της υπεράσπισης να μη συμμετάσχει πολιτική αγωγή.

Λίγο αργότερα, αρκετοί από τους συνηγόρους υπεράσπισης αποχώρησαν από τη διαδικασία, υποστηρίζοντας ότι η καταδίκη των πελατών τους ήταν ήδη προδιαγεγραμμένη.

Η εξέλιξη αυτή προκάλεσε αίσθηση ήδη από τις πρώτες ώρες της δίκης και κυριάρχησε στα πρωτοσέλιδα του ελληνικού και ξένου Τύπου.

Οι απολογίες των πρωταιτίων

Κατά την απολογία τους, οι βασικοί πρωταγωνιστές του πραξικοπήματος δεν εξέφρασαν μεταμέλεια.

Ο Γεώργιος Παπαδόπουλος δήλωσε:

«Επί 40 χρόνια εις τη ζωήν μου, αντιμετώπισα τα ευθύνας μου ως εγώ τα αντιλαμβάνομην. Έναντι αυτού θα δώσω λόγον και έναντι της ιστορίας και έναντι του Ελληνικού λαού, δι ό,τι έπραξα απέναντί του και έναντι των συνδικαζομένων μετ’ εμού συνεργατών».

Τότε ο πρόεδρος του δικαστηρίου Ιωάννης Ντεγιάννης παρενέβη με μία από τις πιο χαρακτηριστικές φράσεις της δίκης:

«Λέτε ότι θα δώσετε λόγο στην ιστορία. Την φαντάζεσθε απούσα την ιστορία από αυτή την αίθουσα»;

Ο Παπαδόπουλος απάντησε:

«Η ιστορία αναζητεί έργα διά τας πηγάς της. Εγώ θα αφήσω να με κρίνουν τα έργα μου»!

Παττακός, Μακαρέζος και Ιωαννίδης δεν αναγνώρισαν τις κατηγορίες

Ο Στυλιανός Παττακός ξεκαθάρισε από την αρχή ότι δεν επρόκειτο να απολογηθεί.

Από την πλευρά του, ο Νικόλαος Μακαρέζος ζήτησε από το δικαστήριο να του επιτρέψει να μη δώσει απολογία,

«διότι δεν θεωρώ τον εαυτό μου κατηγορούμενον»

προσθέτοντας:

«ως αξιωματικός έχω μάθει να αναλαμβάνω τας ευθύνας μου».

Στο ίδιο μήκος κύματος κινήθηκε και ο Δημήτριος Ιωαννίδης, ο οποίος δήλωσε:

«η συνείδησή μου δεν διαστέλλεται»

και συμπλήρωσε:

«είμαι υπερήφανος δια την συμμετοχήν μου εις την επανάστασιν της 21ης Απριλίου 1967. Εις όλην μου την ζωήν υπήρξα στρατιώτης και ενήργησα το καθήκον μου σύμφωνα με την συνείδησίν μου. Ουδέν έτερον έχω να προσθέσω».

https://youtu.be/gjc_iiC-Ybc?si=12Crcw-DWuDYDlgQ

Η ιστορική απόφαση του δικαστηρίου

Ύστερα από σχεδόν έναν μήνα ακροαματικής διαδικασίας, η δίκη ολοκληρώθηκε το Σάββατο 23 Αυγούστου 1975.

Στις 13:15, ο πρόεδρος του δικαστηρίου Ιωάννης Ντεγιάννης διάβασε την υπ’ αριθμόν 477 απόφαση, με την οποία ανακοινώθηκαν οι ποινές.

Οι σημαντικότερες ήταν:

Οι θανατικές ποινές που δεν εκτελέστηκαν ποτέ

Παρότι οι Παπαδόπουλος, Παττακός και Μακαρέζος καταδικάστηκαν σε θάνατο, από την ίδια κιόλας ημέρα της απόφασης είχε γίνει σαφές μέσω κυβερνητικής ανακοίνωσης ότι οι εκτελέσεις δεν επρόκειτο να πραγματοποιηθούν.

Η απόφαση αυτή προκάλεσε έντονες αντιδράσεις από τα κόμματα της αντιπολίτευσης.

Στις 25 Αυγούστου 1975, ο πρωθυπουργός Κωνσταντίνος Καραμανλής συγκάλεσε έκτακτη συνεδρίαση του Υπουργικού Συμβουλίου, το οποίο αποφάσισε ομόφωνα να κινηθούν οι προβλεπόμενες διαδικασίες ώστε οι τρεις θανατικές καταδίκες να μετατραπούν σε ισόβια δεσμά.

«Όταν λέμε ισόβια, εννοούμε ισόβια»

Λίγες ημέρες αργότερα, στις 29 Αυγούστου 1975, μετά την ολοκλήρωση της μεγάλης στρατιωτικής άσκησης «Πτολεμαίος», ο Κωνσταντίνος Καραμανλής απευθύνθηκε σε περίπου 1.000 αξιωματικούς.

Τότε διατύπωσε μία από τις πιο γνωστές φράσεις της Μεταπολίτευσης:

«Όταν λέμε ισόβια, εννοούμε ισόβια».

Η δήλωση έγινε πρωτοσέλιδο σχεδόν σε όλες τις ελληνικές εφημερίδες και θεωρήθηκε μήνυμα τόσο προς τους καταδικασθέντες όσο και προς τις Ένοπλες Δυνάμεις ότι δεν υπήρχε περιθώριο επιστροφής στο παρελθόν.