Ιταλικός βομβαρδισμός στη Ρόδο με 10 νεκρούς

Σαν σήμερα, τον Απρίλιο του 1934, η Ελλάδα βρισκόταν αντιμέτωπη με μια ιδιαίτερα δύσκολη πολιτική και διπλωματική συγκυρία. Η εξωτερική της πολιτική είχε δεχθεί ισχυρούς κραδασμούς μετά την υπογραφή του Βαλκανικό Σύμφωνο (9 Φεβρουαρίου), στο οποίο συμμετείχαν η Ελλάδα, η Γιουγκοσλαβία, η Τουρκία και η Ρουμανία.

Ωστόσο, η άρνηση της Βουλγαρία και της Αλβανία να προσχωρήσουν υπονόμευσε την αποτελεσματικότητα της συμφωνίας. Η Βουλγαρία δεν αποδεχόταν την αναγνώριση των υφιστάμενων συνόρων σε Μακεδονία και Θράκη, ενώ η Αλβανία είχε ήδη καταστεί, στην πράξη, οικονομικό προτεκτοράτο της Ιταλίας.

Αρχειακή εικόνα από τη Ρόδο της δεκαετίας του 1930, περίοδο κατά την οποία το νησί βρισκόταν υπό ιταλική κατοχή.

Ένα Σύμφωνο με περιορισμένη ισχύ

Παρά το γεγονός ότι το Σύμφωνο θεωρήθηκε αρχικά διπλωματική επιτυχία, καθώς προέβλεπε αμοιβαίες εγγυήσεις ασφάλειας μεταξύ των συμμετεχόντων κρατών, δεν κατάφερε να δεσμεύσει αναθεωρητικές δυνάμεις όπως η Βουλγαρία.

Η διεθνής συγκυρία ήταν ήδη τεταμένη, με την πολιτική της Ιταλίας του Μπενίτο Μουσολίνι και την άνοδο του Αδόλφος Χίτλερ να απειλούν την ισορροπία στην Ευρώπη.

Την ίδια στιγμή, ο Ελευθέριος Βενιζέλος, ως αρχηγός της αντιπολίτευσης, είχε ασκήσει έντονη κριτική μέσω του Τύπου, υποστηρίζοντας ότι το Σύμφωνο θα μπορούσε να οδηγήσει τη χώρα σε νέες περιπέτειες, προκαλώντας περισσότερο κακό παρά όφελος.

Πολιτική πόλωση και φόβοι πραξικοπήματος

Στο εσωτερικό της χώρας, το πολιτικό κλίμα ήταν εξαιρετικά τεταμένο. Ο διχασμός μεταξύ βενιζελικών και αντιβενιζελικών εντεινόταν, ενώ η κυβέρνηση του Παναγής Τσαλδάρης εμφανιζόταν αποδυναμωμένη μετά το αποτυχημένο κίνημα του Νικόλαος Πλαστήρας.

Οι φήμες περί επικείμενου πραξικοπήματος υπό τον Ιωάννης Μεταξάς κυκλοφορούσαν έντονα — ένα σενάριο που τελικά θα επιβεβαιωνόταν δύο χρόνια αργότερα, αφού μεσολαβούσε και το στρατιωτικό κίνημα του Γεώργιος Κονδύλης.

Η έκρηξη στη Ρόδο υπό ιταλική κατοχή

Ιταλικές δυνάμεις (καραμπινιέροι) στα Δωδεκάνησα κατά την περίοδο του Μεσοπολέμου.

Σε αυτή την ήδη τεταμένη ατμόσφαιρα, ένα ακόμη γεγονός ήρθε να ταράξει την ελληνική κοινή γνώμη. Στις 14–16 Απριλίου 1934 διεξήχθησαν εκλογές για τις δημοτικές αρχές στη Ρόδος, η οποία τελούσε υπό ιταλική κατοχή.

Η φασιστική διοίκηση επιχείρησε, μέσω πιέσεων και νοθείας, να επιβάλει φιλοϊταλό υποψήφιο. Στο χωριό Σάλακος, όμως, η κατάσταση ξέφυγε από τον έλεγχο.

Η αιματηρή σύγκρουση όπως καταγράφηκε

Σύμφωνα με την εφημερίδα «Καθημερινή» της 16ης Απριλίου:

«Οι κάτοικοι του χωρίου Σάλαχος ανερχόμενοι εις χιλίους περίπου συγκεντρωθέντες ηξίωσαν από τους “καραμπινιέρηδες” να απόσχουν της ψηφοθηρίας και της σκανδαλώδους επεμβάσεώς των εις τα της εκλογής. Προς στιγμήν οι Ιταλοί αστυνομικοί εφάνησαν ότι υπεχώρουν αλλά μετά πάροδον μιας ώρας και αφού προηγουμένως ο Ιταλός αστυνομικός σταθμάρχης επεκοινώνησε τηλεφωνικώς με την πρωτεύουσαν και εζήτησεν ενισχύσεις, κατέφθασεν δύναμις εξ 100 ανδρών».

Και συνέχιζε:

«Οι Ιταλοί χωροφύλακες μόλις εισήλθον εις το χωρίον ήρχισαν αμέσως να απομακρύνουν βιαίως τον συγκεντρωμένον έξωθι του Δημαρχείου κόσμον και να υποχρεώνουν αυτόν να εισέλθη εις τας οικίας του. Οι κάτοικοι προ της τοιαύτης στάσεως των καραμπινιέρων εξηγριώθησαν αρνηθέντες τελικώς να συμμορφωθούν προς την υπόδειξιν να κλεισθούν εις τας οικίας των. Αποτέλεσμα τούτου ήτο η επίθεσις των Ιταλών φρουρών της τάξεως κατά των αόπλων χωρικών, οίτινες αμυνόμενοι αντεπετέθησαν κατ’ αυτών διά λίθων και ξύλων. Επηκολούθησεν αιματηροτάτη συμπλοκή καθ’ ην ετραυματίσθησαν δύο αστυνομικοί και πλείστοι εκ των χωρικών».

Ενισχύσεις, βομβαρδισμοί και βαριές απώλειες

Αεροπορικές και ναυτικές δυνάμεις της Ιταλίας της δεκαετίας του 1930 που χρησιμοποιήθηκαν για την καταστολή εξεγέρσεων.

Οι ιταλικές αρχές έστειλαν ενισχύσεις, μεταξύ των οποίων αντιτορπιλικά, πολεμικά υδροπλάνα και αεροσκάφη από γειτονικά νησιά.

Υπάρχουν μαρτυρίες ότι πραγματοποιήθηκαν ακόμη και βομβαρδισμοί σε χωριά και ορεινές περιοχές όπου είχαν καταφύγει οι κάτοικοι. Ο απολογισμός, σύμφωνα με δημοσιεύματα της εποχής, ξεπέρασε τους δέκα νεκρούς και τους 25 τραυματίες.

Αντιδράσεις και διεθνής κατακραυγή

Ο ελληνικός Τύπος καταδίκασε έντονα τα γεγονότα, αποδίδοντάς τα στο ότι «η περαιτέρω διαβίωσις κατέστη ανυπόφορος συνεπεία των εξοντωτικών και διά συστημάτων σατανικών λαμβανομένων καταπιεστικών κατά του λαού μέτρων».

Η Δωδεκανησιακή Νεολαία κάλεσε στις 22 Απριλίου:
«εις πάνδημον συλλαλητήριον διαμαρτυρίας διά τα εγκληματικά αποτρόπαια και φρικιαστικά μέσα τα οποία η πέραν του Αδρία φασιστική μαύρη την ψυχήν και τα υποκάμισα Ιταλία επιβάλλει εις τον πολιτισμένον λαόν της ελληνικωτάτης από αιώνων Δωδεκανήσου».

Από την πλευρά της, η Ιταλία αρνήθηκε τα γεγονότα, υποστηρίζοντας ότι επρόκειτο για σύγκρουση μεταξύ Ελλήνων σε πανηγύρι, ενώ διέψευσε τη χρήση στρατιωτικών μέσων. Παράλληλα, επέβαλε αυστηρή λογοκρισία και περιορισμούς μετακινήσεων.

Η διεθνής διάσταση της κρίσης

Η υπόθεση προκάλεσε ανησυχία και στη διεθνή κοινή γνώμη. Η εφημερίδα The Manchester Guardian σημείωνε:

«Αν η ιταλική κυβέρνησις προσπαθή να επιβάλη τους κυβερνήτας της εις τους Ροδίους, παραβιάζει θεσμούς, τους οποίους οι Τούρκοι αφήκαν αθίκτους επί τέταρτον και πλέον αιώνος παρέχει άπαξ έτι, την απόδειξιν ότι δεν είναι ακόμη ικανή να διευθύνη άλλους λαούς. Η Ιταλία διατελεί εις αγαθάς σχέσεις μετά της Ελλάδος. Αλλ’ η Ελλάς υπέγραψε το Βαλκανικόν Σύμφωνον μετά της Γιουγκοσλαυΐας και της Τουρκίας και μετέβαλεν ούτω την θέσιν της. Η Ιταλία άρά γε ενεργεί καλώς προκειμένου να διατηρήση τας αγαθάς αυτής σχέσεις μετά της Ελλάδος;».