Η εκτέλεση του Ευαγόρα Παλληκαρίδη που συγκλόνισε τον Ελληνισμό

Στις 14 Μαρτίου 1957, οι Βρετανοί αποικιοκράτες στην Κύπρο προχώρησαν στον απαγχονισμό του 19χρονου ποιητή και αγωνιστή της ΕΟΚΑ, Ευαγόρα Παλληκαρίδη. Με την εκτέλεσή του έγινε ο ένατος αγωνιστής του κυπριακού αντιαποικιακού αγώνα για Ένωση με τη Μητέρα Ελλάδα που οδηγήθηκε στην αγχόνη από τις βρετανικές αρχές.

Ο Ευαγόρας Παλληκαρίδης σε νεαρή ηλικία. Φωτογραφικό αρχείο Κυπριακού Αγώνα / ιστορικές συλλογές.

Από μαθητής στο αντάρτικο της ΕΟΚΑ

Ο Ευαγόρας Παλληκαρίδης εντάχθηκε στην ΕΟΚΑ σε ηλικία μόλις 17 ετών, ενώ ήταν ακόμη τελειόφοιτος μαθητής. Όταν αποφάσισε να εγκαταλείψει το σχολείο και να βγει στα βουνά για να συμμετάσχει ενεργά στον αγώνα, άφησε στους συμμαθητές του έναν χειρόγραφο αποχαιρετισμό, συνοδευόμενο από το γνωστό ποίημά του.

Το ποίημα αυτό έμελλε να γίνει ένα από τα πιο συγκλονιστικά κείμενα του αγώνα:

Παλιοί συμμαθηταί,
Αυτή την ώρα κάποιος λείπει ανάμεσά σας, κάποιος που φεύγει αναζητώντας λίγο ελεύθερο αέρα, κάποιος που μπορεί να μη τον ξαναδείτε παρά μόνο νεκρό. Μην κλάψετε στον τάφο του, Δεν κάνει να τον κλαίτε. Λίγα λουλούδια του Μαγιού σκορπάτε του στον τάφο. Του φτάνει αυτό ΜΟΝΑΧΑ.

Θα πάρω μιαν ανηφοριά θα πάρω μονοπάτια
να βρω τα σκαλοπάτια που παν στη Λευτεριά.

Θ΄ αφήσω αδέλφια συγγενείς, τη μάνα, τον πατέρα
μεσ΄ τα λαγκάδια πέρα και στις βουνοπλαγιές.

Ψάχνοντας για τη Λευτεριά θα ΄χω παρέα μόνη
κατάλευκο το χιόνι, βουνά και ρεματιές.

Τώρα κι αν είναι χειμωνιά, θα ΄ρθει το καλοκαίρι
Τη Λευτεριά να φέρει σε πόλεις και χωριά.

Θα πάρω μιαν ανηφοριά θα πάρω μονοπάτια
να βρω τα σκαλοπάτια που παν στη Λευτεριά.

Τα σκαλοπάτια θ΄ ανεβώ, θα μπω σ΄ ενα παλάτι,
το ξέρω θαν απάτη, δεν θαν αληθινό.

Μεσ΄ το παλάτι θα γυρνώ ώσπου να βρω τον θρόνο,
βασίλισσα μια μόνο να κάθεται σ΄ αυτό.

Κόρη πανώρια θα της πω, άνοιξε τα φτερά σου
και πάρε με κοντά σου, μονάχα αυτό ζητώ.

Γειά σας παλιοί συμμαθηταί. Τα τελευταία λόγια τα γράφω σήμερα για σας. Κι όποιος θελήσει για να βρει ένα χαμένο αδελφό, ένα παλιό του φίλο, ας πάρει μιαν ανηφοριά ας πάρει μονοπάτια να βρει τα σκαλοπάτια που παν στη Λευτεριά. Με την ελευθερία μαζί, μπορεί να βρει και μένα. Αν ζω, θα μ΄ βρει εκεί.

Μαχητές της ΕΟΚΑ κατά τη διάρκεια του αντιαποικιακού αγώνα στην Κύπρο τη δεκαετία του 1950. Φωτογραφικό αρχείο Κυπριακού Αγώνα.

Η ποίηση ως έκφραση του αγώνα

Παρά το νεαρό της ηλικίας του, το ποιητικό έργο του Ευαγόρα Παλληκαρίδη χαρακτηρίζεται από ώριμη σκέψη και δυνατή γραφή. Μετά τον θάνατό του πολλοί σχολίασαν πως, αν ζούσε, θα εξελισσόταν σε έναν από τους σημαντικότερους ποιητές του Ελληνισμού.

Ωστόσο, ο ίδιος θεωρείται ήδη ένας από τους μεγάλους ποιητές του ελληνισμού. Όπως συχνά αναφέρεται, το μεγαλύτερο ποίημα ενός ποιητή είναι η ίδια η ζωή του.

Μετά τον θάνατο του συναγωνιστή του Χαράλαμπου Μούσκου, του πρώτου αντάρτη της ΕΟΚΑ που σκοτώθηκε από τους Βρετανούς στις 15 Δεκεμβρίου 1955, ο Παλληκαρίδης έγραψε το ακόλουθο ποίημα:

– Πουλάκι, γιατί σώπασες και στέκεις λυπημένο;
Μήπως σου σκότωσε κανείς το ακριβό σου ταίρι;
Ή μήπως το παιδάκι σου το πολυαγαπημένο
σου πήραν και το σφάξανε με δίκοπο μαχαίρι;

– Κανένας δε μου σκότωσε το ακριβό μου ταίρι,
κι ούτε κανένας πείραξε ποτέ του τα παιδιά μου
τον Μούσκο κάποιος σκότωσε με το πικρό του χέρι
και κλαίω γι΄αυτό μερονυχτίς, θρηνώ με την καρδιά μου.

– Πουλάκι, μην πικραίνεσαι, δεν κλαίνε για λεβέντες
και νάχης για παρηγοριά αυτές τις δυο κουβέντες:
Τον Μούσκο κι αν σκοτώσανε, εμείς όπου βρεθούμε,
τον άδικο του θάνατο θα τον εκδικηθούμε…

Το όραμα της ελευθερίας της Κύπρου

Τα ποιήματα του Παλληκαρίδη για την ελευθερία της Κύπρου εξακολουθούν να συγκινούν και να παραμένουν επίκαιρα μέχρι σήμερα. Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά είναι το ποίημα «Το όραμα της Λευτεριάς»:

Σκλαβωμένη μου Κύπρος, λατρευτή μου πατρίδα
που δεμένη στενάζεις με βαριάν αλυσίδα,
Τα δεσμά τα βαριά σου σε λιγάκι θα σπάσης,
και στης μάνας Ελλάδας την αγκάλη θα φτάσης.

Της σκλαβιάς η φουρτούνα ολοένα σε δέρνει
και τη νίκη ζητάει και γιαλός και στεριά.
Όμως νάτην! Η νίκη με χαμόγελο φέρνει
σαν σε όνειρο μέσα τη γλυκειά Λευτεριά.

Και τη βλέπω πετώντας στα ουράνια, να φτάνη,
κι από πάνω σου στέκει και γλυκά σε θωρεί,
και κρατώντας στα χέρια χλωροδάφνης στεφάνι
σο κεφάλι σου, Κύπρος, με χαρά το φορεί.

Η σύλληψη και η δίκη

Τον Δεκέμβριο του 1956 ο Ευαγόρας Παλληκαρίδης συνελήφθη από τις βρετανικές αρχές. Κατά τη σύλληψή του βρέθηκε στην κατοχή του γρασαρισμένο οπλοπολυβόλο και γεμιστήρες με σφαίρες.

Παρά τη βαριά κατηγορία που αντιμετώπιζε, ο νεαρός αγωνιστής δεν λύγισε ούτε ζήτησε επιείκεια. Αντίθετα δήλωσε με περηφάνια:

“Γνωρίζω ότι θα με κρεμάσετε. Ό,τι έκαμα το έκαμα ως Έλλην Κύπριος όστις ζητεί την Ελευθερίαν του. Τίποτα άλλο.”

Μαχητές της ΕΟΚΑ κατά τη διάρκεια του αντιαποικιακού αγώνα στην Κύπρο τη δεκαετία του 1950. Φωτογραφικό αρχείο Κυπριακού Αγώνα.

Το τελευταίο γράμμα πριν την αγχόνη

Καμία έκκληση από την Ελλάδα προς τις βρετανικές αρχές δεν στάθηκε αρκετή ώστε να αποτραπεί η εκτέλεση του νεαρού αγωνιστή.

Στο τελευταίο γράμμα του έγραψε:

“Θ΄ ακολουθήσω με θάρρος τη μοίρα μου. Ίσως αυτό να ναι το τελευταίο μου γράμμα. Μα πάλι δεν πειράζει. Δεν λυπάμαι για τίποτα. Ας χάσω το κάθε τι. Μια φορά κανείς πεθαίνει. Θα βαδίσω χαρούμενος στην τελευταία μου κατοικία. Τι σήμερα τι αύριο; Όλοι πεθαίνουν μια μέρα. Είναι καλό πράγμα να πεθαίνει κανείς για την Ελλάδα. Ώρα 7:30. Η πιο όμορφη μέρα της ζωής μου. Η πιο όμορφη ώρα. Μη ρωτάτε γιατί.”

Η εκτέλεση και τα Φυλακισμένα Μνήματα

Ο Ευαγόρας Παλληκαρίδης εκτελέστηκε τα ξημερώματα της 14ης Μαρτίου 1957. Είχε εκφράσει την επιθυμία να είναι ο τελευταίος αγωνιστής που θα οδηγούνταν στην αγχόνη — και πράγματι αυτή η ευχή του πραγματοποιήθηκε.

Τάφηκε στον χώρο των φυλακών, στον ιερό τόπο που σήμερα είναι γνωστός ως «Φυλακισμένα Μνήματα».