Η αρχή της Γενοκτονίας των Ποντίων και ο ξεριζωμός ενός λαού

Σαν σήμερα 19 Μαΐου μία από τις πιο σκοτεινές σελίδες της νεότερης ιστορίας του Ελληνισμού συνδέεται με την αποβίβαση του Μουσταφά Κεμάλ στη Σαμψούντα του Πόντου το 1919. Επισήμως, ο Κεμάλ είχε αναλάβει την αποστολή αποκατάστασης της τάξης στην παραπαίουσα Οθωμανική Αυτοκρατορία. Για χιλιάδες όμως Έλληνες του Πόντου, η άφιξή του σηματοδότησε την έναρξη της πιο βίαιης και αιματηρής περιόδου της Γενοκτονίας.

Η 19η Μαΐου έχει καθιερωθεί στην Ελλάδα ως Ημέρα Μνήμης της Γενοκτονίας των Ποντίων, προς τιμήν των εκατοντάδων χιλιάδων θυμάτων που ξεριζώθηκαν, βασανίστηκαν ή χάθηκαν μέσα από εκτοπισμούς, σφαγές και πορείες θανάτου.

Ο Μουσταφά Κεμάλ κατά την περίοδο της αποβίβασής του στη Σαμψούντα, γεγονός που συνδέεται με την κορύφωση των διώξεων κατά των Ελλήνων του Πόντου.

Η αποβίβαση του Κεμάλ και η έναρξη της πιο βίαιης φάσης

Στις 19 Μαΐου 1919, ο Μουσταφά Κεμάλ αποβιβάστηκε στη Σαμψούντα, στον Εύξεινο Πόντο. Παρότι η επίσημη αποστολή του παρουσιαζόταν ως προσπάθεια επιβολής της τάξης σε μια αποδυναμωμένη Οθωμανική Αυτοκρατορία, η παρουσία του συνδέθηκε με την επιτάχυνση της εξόντωσης των ελληνικών πληθυσμών της περιοχής.

Οι Έλληνες του Πόντου, που για αιώνες αποτελούσαν ακμάζουσες κοινότητες στις ακτές του Εύξεινου Πόντου, βρέθηκαν αντιμέτωποι με μια πολιτική εκκαθαρίσεων, η οποία περιλάμβανε σφαγές, εξαναγκαστικούς εκτοπισμούς, τάγματα εργασίας και πορείες εξόντωσης προς το εσωτερικό της Ανατολίας.

Σύμφωνα με ιστορικές μελέτες και ποντιακές οργανώσεις, οι απώλειες υπολογίζονται σε περισσότερους από 350.000 Έλληνες του Πόντου, αριθμός που παραμένει σημείο αναφοράς στη συλλογική μνήμη του προσφυγικού ελληνισμού.

Πόντιοι πρόσφυγες εγκαταλείπουν τις πατρογονικές τους εστίες μετά τις διώξεις και τις εκτοπίσεις.

Η αποβίβαση του Κεμάλ και η έναρξη της πιο βίαιης φάσης

Στις 19 Μαΐου 1919, ο Μουσταφά Κεμάλ αποβιβάστηκε στη Σαμψούντα, στον Εύξεινο Πόντο. Παρότι η επίσημη αποστολή του παρουσιαζόταν ως προσπάθεια επιβολής της τάξης σε μια αποδυναμωμένη Οθωμανική Αυτοκρατορία, η παρουσία του συνδέθηκε με την επιτάχυνση της εξόντωσης των ελληνικών πληθυσμών της περιοχής.

Οι Έλληνες του Πόντου, που για αιώνες αποτελούσαν ακμάζουσες κοινότητες στις ακτές του Εύξεινου Πόντου, βρέθηκαν αντιμέτωποι με μια πολιτική εκκαθαρίσεων, η οποία περιλάμβανε σφαγές, εξαναγκαστικούς εκτοπισμούς, τάγματα εργασίας και πορείες εξόντωσης προς το εσωτερικό της Ανατολίας.

Σύμφωνα με ιστορικές μελέτες και ποντιακές οργανώσεις, οι απώλειες υπολογίζονται σε περισσότερους από 350.000 Έλληνες του Πόντου, αριθμός που παραμένει σημείο αναφοράς στη συλλογική μνήμη του προσφυγικού ελληνισμού.

Ιστορικά στιγμιότυπα από εκτοπισμούς και προσφυγικές πορείες Ελλήνων του Πόντου κατά την περίοδο των διώξεων.

Από τον εθνικισμό στη συστηματική εξόντωση

Η πολιτική δίωξης των χριστιανικών πληθυσμών της Μικράς Ασίας δεν ξεκίνησε το 1919. Είχε ήδη προηγηθεί η εξόντωση των Αρμενίων το 1915 και οι διώξεις των Ασσυρίων.

Ο Πόντος θεωρήθηκε από το εθνικιστικό κίνημα των Νεότουρκων και αργότερα των κεμαλικών ως πιθανή εστία αντίστασης. Η ύπαρξη αντάρτικων ομάδων Ελλήνων, που είχαν οργανωθεί για λόγους αυτοάμυνας απέναντι στις επιθέσεις, χρησιμοποιήθηκε ως αιτιολογία για γενικευμένες διώξεις κατά αμάχων.

Μαρτυρίες της εποχής περιγράφουν πυρπολήσεις χωριών, εκτελέσεις χωρίς δίκη, βίαιους εκτοπισμούς και πορείες θανάτου μέσα σε βουνά και ερήμους, όπου χιλιάδες άνθρωποι πέθαιναν από πείνα, εξάντληση και ασθένειες.

Ιστορικά στιγμιότυπα από εκτοπισμούς και προσφυγικές πορείες Ελλήνων του Πόντου κατά την περίοδο των διώξεων.

Η τραγωδία της Σάντας και η θυσία των επτά βρεφών

Ανάμεσα στις πιο συγκλονιστικές αφηγήσεις της Ποντιακής Γενοκτονίας ξεχωρίζει η ιστορία της Σάντας, ενός συμπλέγματος επτά ορεινών χωριών του Πόντου, όπου είχε οργανωθεί αντάρτικη άμυνα υπό τον Ευκλείδη Κουρτίδη.

Στις 21 Σεπτεμβρίου 1921, κάτοικοι της περιοχής, κυνηγημένοι από τουρκικές δυνάμεις, κατέφυγαν σε σπηλιά προκειμένου να σωθούν. Σύμφωνα με μαρτυρίες που διασώθηκαν στη συλλογική μνήμη των Ποντίων, τα κλάματα των βρεφών απειλούσαν να αποκαλύψουν το κρησφύγετο.

Μέσα στην απόλυτη απόγνωση, οι μητέρες φέρονται να παρέδωσαν επτά βρέφη στους αντάρτες, ώστε να θανατωθούν και να μη χαθούν οι υπόλοιποι. Η τραγική αυτή πράξη, σύμφωνα με τις ίδιες αφηγήσεις, επέτρεψε τη διάσωση περίπου 300 ανθρώπων.

Όταν οι τουρκικές δυνάμεις έφτασαν στο σημείο και αντίκρισαν τα νεκρά βρέφη, ο επικεφαλής αξιωματικός φέρεται να είπε:

«Άνθρωποι που σκότωσαν τα παιδιά τους είναι αδύνατον να πιαστούν και άρα είναι περιττό να μείνουμε άλλο εδώ».

Εκδηλώσεις μνήμης για τη Γενοκτονία των Ποντίων πραγματοποιούνται κάθε χρόνο στις 19 Μαΐου σε πολλές πόλεις της Ελλάδας και του εξωτερικού.

Η καθιέρωση της 19ης Μαΐου ως Ημέρας Μνήμης

Το 1994, η Βουλή των Ελλήνων αναγνώρισε επισήμως τη 19η Μαΐου ως Ημέρα Μνήμης της Γενοκτονίας των Ελλήνων του Πόντου.

Η ημερομηνία επιλέχθηκε ακριβώς επειδή συνδέεται με την αποβίβαση του Κεμάλ στη Σαμψούντα, γεγονός που θεωρείται ορόσημο για την κλιμάκωση των διώξεων.

Έκτοτε, κάθε χρόνο πραγματοποιούνται εκδηλώσεις μνήμης σε όλη την Ελλάδα και στις κοινότητες της ποντιακής διασποράς, με επιμνημόσυνες δεήσεις, πορείες, συνέδρια και πολιτιστικές δράσεις.