Η βραδιά που ο κινηματογράφος ήρθε για πρώτη φορά στην Ελλάδα

Σαν σήμερα, στις 29 Ιουλίου 1900, γράφτηκε ένα από τα σημαντικότερα κεφάλαια στην ιστορία του ελληνικού πολιτισμού. Στο θερινό θέατρο «Ορφεύς» της Ερμούπολης Σύρου πραγματοποιήθηκε η πρώτη οργανωμένη κινηματογραφική παράσταση στη χώρα, σηματοδοτώντας την είσοδο του κινηματογράφου στην Ελλάδα ως αυτόνομη μορφή ψυχαγωγίας και όχι ως συμπλήρωμα μιας θεατρικής παράστασης.

Η βραδιά εκείνη αποτέλεσε σημείο αναφοράς για την εξέλιξη της έβδομης τέχνης στη χώρα, ανοίγοντας τον δρόμο για τη δημιουργία κινηματογραφικών αιθουσών και, λίγα χρόνια αργότερα, για την εμφάνιση των πρώτων ελληνικών παραγωγών.

Το ιστορικό θέατρο «Ορφεύς» στην Ερμούπολη της Σύρου, όπου πραγματοποιήθηκε στις 29 Ιουλίου 1900 η πρώτη οργανωμένη κινηματογραφική παράσταση στην Ελλάδα.

Η βραδιά που έφερε τον κινηματογράφο στην Ελλάδα

Το καλοκαίρι του 1900 ένας ξένος πλανόδιος κινηματογραφιστής έφθασε στη Σύρο έχοντας μαζί του μία από τις πιο εντυπωσιακές τεχνολογικές καινοτομίες της εποχής.

Στις 29 Ιουλίου, στο κατάμεστο θερινό θέατρο «Ορφεύς», που βρισκόταν στην αριστοκρατική συνοικία των Βαποριών, οι θεατές πλήρωσαν εισιτήριο αξίας μίας δραχμής για να παρακολουθήσουν ένα θέαμα που οι περισσότεροι έβλεπαν για πρώτη φορά στη ζωή τους.

Η σημασία εκείνης της προβολής δεν περιορίζεται στο γεγονός ότι παρουσιάστηκαν κινούμενες εικόνες. Για πρώτη φορά στην Ελλάδα ο κινηματογράφος αντιμετωπίστηκε ως ένα αυτόνομο καλλιτεχνικό γεγονός, με δικό του πρόγραμμα, αφίσα και ολοκληρωμένη παράσταση.

Είκοσι ταινίες σε μία μόνο παράσταση

Το πρόγραμμα της πρώτης βραδιάς ήταν ιδιαίτερα φιλόδοξο για τα δεδομένα της εποχής.

Οι θεατές δεν παρακολούθησαν μία μόνο ταινία αλλά 20 ταινίες μικρού μήκους, οι οποίες παρουσιάζονταν σε τρία μέρη, ακολουθώντας τη λογική των πράξεων ενός θεατρικού έργου ώστε το νέο θέαμα να είναι πιο οικείο στο κοινό.

Η συγκεκριμένη επιλογή δείχνει πως οι διοργανωτές επιδίωξαν να συνδυάσουν τη νέα τεχνολογία με τη θεατρική εμπειρία που ήδη γνώριζαν οι Έλληνες θεατές.

Η αριστοκρατική συνοικία Βαπόρια της Σύρου, όπου οι κάτοικοι γνώρισαν για πρώτη φορά τη μαγεία των κινούμενων εικόνων.

Όταν οι κινούμενες εικόνες συνάντησαν τον φωνόγραφο

Η εμπειρία δεν περιοριζόταν μόνο στην εικόνα.

Οι προβολές συνοδεύονταν από μουσική που αναπαραγόταν μέσω του φωνογράφου του Τόμας Έντισον, ενός ακόμη τεχνολογικού επιτεύγματος που προκαλούσε εντυπώσεις στις αρχές του 20ού αιώνα.

Στα διαλείμματα, όσο ο κινηματογραφιστής άλλαζε τις μπομπίνες της μηχανής προβολής, οι θεατές παρακολουθούσαν γυάλινες διαφάνειες με τη βοήθεια του λεγόμενου «μαγικού φανού».

Οι εικόνες παρουσίαζαν:

• τη βασιλική οικογένεια της Ελλάδας,
• γνωστές προσωπικότητες της εποχής,
• ελληνικές πόλεις και χωριά,
• καθώς και αμερικανικά πολεμικά πλοία.

Η εναλλαγή κινηματογράφου, μουσικής και διαφανειών δημιουργούσε μια ολοκληρωμένη οπτικοακουστική εμπειρία, πρωτόγνωρη για το ελληνικό κοινό.

Η πρώτη κινηματογραφική αφίσα στην Ελλάδα

Ένα ακόμη στοιχείο που κάνει την προβολή της 29ης Ιουλίου 1900 ιστορική είναι ότι αποτέλεσε την πρώτη κινηματογραφική παράσταση στην Ελλάδα για την οποία τυπώθηκαν πρόγραμμα και αφίσα.

Το γεγονός αυτό αποδεικνύει ότι ο κινηματογράφος είχε αρχίσει να αντιμετωπίζεται ως ξεχωριστό πολιτιστικό γεγονός και όχι ως μία απλή τεχνολογική επίδειξη, όπως συνέβαινε στα πρώτα χρόνια της εμφάνισής του διεθνώς.

Οι τίτλοι που κέντρισαν την περιέργεια των θεατών

Το πρόγραμμα περιλάμβανε κυρίως αμερικανικές και ευρωπαϊκές ταινίες μικρού μήκους, αρκετές από τις οποίες παρουσιάστηκαν με ελληνικούς τίτλους ώστε να γίνουν πιο κατανοητές στο κοινό.

Μεταξύ αυτών ξεχώριζαν:

• «Αμερικανοϊσπανικαί ναυμαχίαι»
• «Χαριεντισμοί ανδρογύνου ους διακόπτει η εμφάνισις του τέκνου»
• «Συμπλοκή τεσσάρων δεσποινίδων εν Νεαπόλει Αθηνών εν τω κοιτώνι των»

Ο τελευταίος τίτλος αποτελούσε ουσιαστικά ελληνική προσαρμογή αμερικανικής παραγωγής των εργαστηρίων του Έντισον, μια επιλογή που στόχευε να κάνει το νέο θέαμα πιο οικείο στους θεατές της εποχής.

Μια εβδομάδα γεμάτη κινηματογράφο

Η επιτυχία της πρώτης προβολής οδήγησε στη συνέχιση των παραστάσεων για περίπου μία εβδομάδα.

Το πρόγραμμα ανανεωνόταν καθημερινά, γεγονός που δείχνει ότι ο πλανόδιος κινηματογραφιστής διέθετε περισσότερες από 100 διαφορετικές ταινίες, οι περισσότερες αμερικανικής παραγωγής.

Οι τοπικές εφημερίδες της εποχής χαρακτήρισαν το νέο θέαμα «περίεργον και αξιοθέατον», προτρέποντας τους κατοίκους της Σύρου να επισκεφθούν τον «Ορφέα» και να γνωρίσουν από κοντά το νέο τεχνολογικό θαύμα.

Οι πρώτες κινηματογραφικές προβολές στις αρχές του 20ού αιώνα πραγματοποιούνταν με πρωτόγονους προβολείς και συνοδεύονταν από μουσική, προσφέροντας στο κοινό μια πρωτόγνωρη εμπειρία κινούμενων εικόνων.

Γιατί η Σύρος πρωτοστάτησε

Δεν είναι τυχαίο ότι η πρώτη οργανωμένη κινηματογραφική παράσταση πραγματοποιήθηκε στη Σύρο.

Στις αρχές του 20ού αιώνα η Ερμούπολη αποτελούσε ένα από τα σημαντικότερα εμπορικά και πολιτιστικά κέντρα της Ελλάδας. Ως μεγάλο λιμάνι του Αιγαίου διατηρούσε στενή επαφή με τις τεχνολογικές και καλλιτεχνικές εξελίξεις της Ευρώπης, γεγονός που ευνόησε την άφιξη του κινηματογράφου πριν ακόμη αυτός εξαπλωθεί στην υπόλοιπη χώρα.

Η απαρχή του ελληνικού κινηματογράφου

Η προβολή της 29ης Ιουλίου 1900 δεν αποτέλεσε απλώς ένα επιτυχημένο καλοκαιρινό θέαμα.

Αποδείχθηκε η αφετηρία μιας πορείας που μέσα στις επόμενες δεκαετίες οδήγησε στη δημιουργία μόνιμων κινηματογραφικών αιθουσών, στην εξάπλωση του σινεμά στην Αθήνα και σε άλλες μεγάλες πόλεις και, τελικά, στη γέννηση της ελληνικής κινηματογραφικής παραγωγής.

Ένα εισιτήριο αξίας μίας δραχμής ήταν αρκετό για να ανοίξει ένα νέο κεφάλαιο στην ιστορία της ελληνικής ψυχαγωγίας και να φέρει το κοινό σε επαφή με μια τέχνη που έμελλε να αλλάξει για πάντα τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αφηγούνται ιστορίες μέσα από την εικόνα.