Νίκος Καζαντζάκης: 69 χρόνια από τον θάνατο του συγγραφέα του «Ζορμπά»

Σαν σήμερα, στις 26 Οκτωβρίου 1957, ο Νίκος Καζαντζάκης πέθανε στο Φράιμπουργκ της Γερμανίας, σε ηλικία 74 ετών. Εξήντα εννέα χρόνια αργότερα, τα μυθιστορήματα, η ποίηση και τα φιλοσοφικά του κείμενα διατηρούν τη θέση τους στην ελληνική λογοτεχνία και συνεχίζουν να συναντούν αναγνώστες πέρα από τα σύνορα της χώρας.

Ο δημιουργός του «Βίου και πολιτείας του Αλέξη Ζορμπά» αφιέρωσε τη ζωή του στη συγγραφή, στη μελέτη και στα ταξίδια. Παράλληλα, έθεσε στα βιβλία του ερωτήματα που εξακολουθούν να προκαλούν συζητήσεις: Πόσο ελεύθερος μπορεί να γίνει ο άνθρωπος; Πώς αντιμετωπίζει τον φόβο; Και ποια ευθύνη αναλαμβάνει απέναντι στους άλλους;

Από την Κρήτη στις ευρωπαϊκές ιδέες

Ο Καζαντζάκης γεννήθηκε το 1883 στο Ηράκλειο, όταν η Κρήτη βρισκόταν ακόμη υπό οθωμανική κυριαρχία. Οι εμπειρίες των παιδικών του χρόνων, οι οικογενειακές σχέσεις και η ιστορία του τόπου του τροφοδότησαν αργότερα τη λογοτεχνική του δημιουργία.

Σπούδασε Νομικά στην Αθήνα και συνέχισε τις σπουδές του στο Παρίσι. Εκεί γνώρισε τη φιλοσοφία του Ανρί Μπερξόν, ενώ η σκέψη του Φρίντριχ Νίτσε επηρέασε βαθιά τις αναζητήσεις του.

Ωστόσο, δεν περιορίστηκε στην πανεπιστημιακή μελέτη. Ταξίδεψε, εργάστηκε ως δημοσιογράφος και μεταφραστής και κατέγραψε τις εντυπώσεις του από διαφορετικές κοινωνίες. Μέσα από αυτές τις διαδρομές, διεύρυνε σταδιακά τον κόσμο των βιβλίων του.

Η «Ασκητική» και η προσωπική του «Οδύσεια»

Στην «Ασκητική», ο Καζαντζάκης συμπύκνωσε την αγωνία του για την ανθρώπινη ύπαρξη, την ευθύνη και τον διαρκή αγώνα. Η γραφή του συνδυάζει τη φιλοσοφική αναζήτηση με την ένταση του ποιητικού λόγου.

Αντίστοιχα, στην «Οδύσεια», που κυκλοφόρησε το 1938, συνέχισε το ταξίδι του ομηρικού ήρωα μέσα από ένα εκτενές ποιητικό έργο 33.333 στίχων. Ο Οδυσσέας γίνεται εδώ αφετηρία για μια νέα περιπλάνηση, στην οποία η αναζήτηση δεν σταματά με την επιστροφή στην πατρίδα.

Ο «Ζορμπάς» και τα μυθιστορήματα που ταξίδεψαν στον κόσμο

Το 1946 κυκλοφόρησε το «Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά». Η γνωριμία του συγγραφέα με τον πραγματικό Γιώργη Ζορμπά αποτέλεσε βασική αφετηρία για τη δημιουργία του λογοτεχνικού ήρωα.

Στο μυθιστόρημα, ο στοχασμός συναντά την ορμή για ζωή. Η σχέση του αφηγητή με τον Ζορμπά αναδεικνύει τη σύγκρουση ανάμεσα στην παρατήρηση και στη δράση, στην επιφύλαξη και στην επιθυμία για εμπειρίες.

Στη συνέχεια, έργα όπως «Ο Χριστός ξανασταυρώνεται», «Ο καπετάν Μιχάλης» και «Ο τελευταίος πειρασμός» διεύρυναν τη διεθνή παρουσία του. Οι κινηματογραφικές και τηλεοπτικές μεταφορές έφεραν τις ιστορίες του σε ακόμη μεγαλύτερο κοινό, με χαρακτηριστικό παράδειγμα τον «Ζορμπά» του Μιχάλη Κακογιάννη, το 1964.

Φωτογραφία από τον τάφο του Καζαντζάκη.

Οι αντιδράσεις και η επιστροφή στο Ηράκλειο

Οι θρησκευτικές και φιλοσοφικές αναζητήσεις του προκάλεσαν έντονες αντιδράσεις. Ιδιαίτερα τα έργα που προσέγγιζαν τη μορφή του Χριστού βρέθηκαν στο επίκεντρο αντιπαραθέσεων. Παρά τη διαδεδομένη σχετική αντίληψη, πάντως, η Εκκλησία της Ελλάδος δεν προχώρησε στον αφορισμό του.

Μετά τον θάνατό του, η Κρήτη υποδέχθηκε τη σορό του. Ο τάφος του βρίσκεται στον προμαχώνα Μαρτινέγκο, στα ενετικά τείχη του Ηρακλείου. Στο Ιστορικό Μουσείο Κρήτης, χειρόγραφα, βιβλία και προσωπικά αντικείμενα, μαζί με το γραφείο του από την Αντίμπ, φωτίζουν την καθημερινότητα πίσω από το συγγραφικό έργο.