Σχολικά βιβλία και Ελληνισμός εκτός συνόρων: Τι μαθαίνουν πραγματικά οι μαθητές;

Πώς παρουσιάζεται ο Ελληνισμός εκτός συνόρων μέσα από τα σχολικά βιβλία; Πόσο χώρο έχουν στην τάξη οι ελληνικές κοινότητες στα Βαλκάνια, στην Ουκρανία και στη Νότια Ιταλία;

Αυτά τα ερωτήματα έφεραν στη Βουλή οι βουλευτές της «Νίκης» Ανδρέας Βορύλλας και Σπυρίδων Τσιρώνης, ανοίγοντας μια ευρύτερη συζήτηση για το περιεχόμενο των βιβλίων Ιστορίας και τα Προγράμματα Σπουδών.

Η ερώτηση κατατέθηκε με αντικείμενο «την προβολή στην ελληνική εκπαίδευση της ιστορικής παρουσίας και προσφοράς του Ελληνισμού εκτός συνόρων», με ιδιαίτερη αναφορά στους ελληνικούς πληθυσμούς στη Χερσόνησο του Αίμου, την Ουκρανία και τη Νότια Ιταλία.

Οι δύο βουλευτές ζήτησαν από το Υπουργείο Παιδείας να ενημερωθούν:

• Ποιες αναφορές υπάρχουν στα σχολικά βιβλία για την ιστορική και σύγχρονη παρουσία των ελληνικών πληθυσμών στις συγκεκριμένες περιοχές.
• Πώς προβάλλεται η συμβολή τους στα γράμματα, τον πολιτισμό και την τοπική ιστορία.
• Ποια εκπαιδευτικά προγράμματα σχεδιάζει το Υπουργείο για να γνωρίσουν οι μαθητές τη διαχρονική πορεία του Ελληνισμού εκτός συνόρων.

Αξιοσημείωτο είναι ότι οι βουλευτές απευθύνθηκαν στο Υπουργείο προκειμένου να πληροφορηθούν το περιεχόμενο των βιβλίων Ιστορίας, ενώ μεγάλο μέρος του υλικού –και των ίδιων των βιβλίων– είναι ήδη διαθέσιμο στο διαδίκτυο μέσω των επίσημων ιστοσελίδων του Ινστιτούτου Εκπαιδευτικής Πολιτικής (ΙΕΠ).

Τι απαντά το Υπουργείο Παιδείας – Η τοποθέτηση Ζαχαράκη

Στην επίσημη απάντησή της, η υπουργός Παιδείας Σοφία Ζαχαράκη παραθέτει αναλυτικά παραδείγματα από τα βιβλία Ιστορίας και τα σχολικά εγχειρίδια όλων των βαθμίδων, υποστηρίζοντας ότι η διαχρονική παρουσία του Ελληνισμού:

• στα Βαλκάνια,
• στον Εύξεινο Πόντο (συμπεριλαμβανομένης της σημερινής Ουκρανίας),
• και στην Κάτω Ιταλία,

ήδη εντάσσεται στη διδακτέα ύλη και δεν απουσιάζει από την ελληνική εκπαίδευση.

Παράλληλα, η υπουργός συνδέει το θέμα με τον θεσμό του Πολλαπλού Βιβλίου και τα νέα Προγράμματα Σπουδών, επισημαίνοντας ότι:

Η αξιοποίησή τους θα επιτρέψει τον περαιτέρω εμπλουτισμό του υλικού για τον Ελληνισμό εκτός συνόρων και μια πιο ουσιαστική, βιωματική προσέγγιση του θέματος στην τάξη.

Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση: Από τη Μινωική Κρήτη μέχρι τις ελληνικές παροικίες

Σύμφωνα με το ΙΕΠ, στα σχολικά βιβλία Δημοτικού υπάρχουν ήδη συγκεκριμένες αναφορές στους ελληνικούς πληθυσμούς εκτός συνόρων:

• Γ’ Δημοτικού – «Η Μινωική Κρήτη»
  Στην Ιστορία της Γ’ τάξης, το κεφάλαιο για τη Μινωική Κρήτη δεν περιορίζεται μόνο στο νησί. Γίνεται λόγος για τις αποικίες των Μινωιτών και τις σχέσεις τους με άλλες περιοχές της Μεσογείου, ενώ χάρτης του βιβλίου δείχνει τη σύνδεση με την Κάτω Ιταλία. Στις οδηγίες διδασκαλίας ζητείται μάλιστα από τους εκπαιδευτικούς να δώσουν έμφαση στην αξιοποίηση του συγκεκριμένου χάρτη.
• Δ’ Δημοτικού – «Νέες αποικίες των Ελλήνων»
  Στο σχετικό κεφάλαιο αναδεικνύεται η ίδρυση αποικιών στα παράλια της Μεσογείου και του Ευξείνου Πόντου. Ο χάρτης των αποικιών και τα συνοδευτικά κείμενα καλούν τους μαθητές να συνδέσουν τον αρχαίο αποικισμό με σύγχρονα φαινόμενα, όπως η μετανάστευση για οικονομικούς ή πολιτικούς λόγους.
• Ε’ Δημοτικού – Οι Έλληνες και οι Ρωμαίοι
  Στο κεφάλαιο «Οι Έλληνες “κατακτούν” τους Ρωμαίους με τον πολιτισμό τους», τονίζεται η επίδραση του ελληνικού πολιτισμού στη Ρώμη: η αρχιτεκτονική, οι γιορτές, η γλώσσα, ακόμη και η ελληνική παιδεία που υιοθετούν οι Ρωμαίοι μέσω Ελλήνων δασκάλων. Παράλληλα, σημειώνεται ότι το λατινικό αλφάβητο βασίζεται στο ελληνικό, αναδεικνύοντας τον ρόλο του Ελληνισμού στη διαμόρφωση της ευρωπαϊκής πολιτισμικής ταυτότητας.
• Στ’ Δημοτικού – Παροικίες και Παραδουνάβιες Ηγεμονίες
  Οι μαθητές συναντούν τις ελληνικές παροικίες στη Βαλκανική, στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες και σε περιοχές όπως η Οδησσός. Γίνεται αναφορά:
  • στη δημιουργία μοναστηριών και σχολείων,
  • στην έκδοση ελληνικών βιβλίων, περιοδικών και εφημερίδων,
  • και στον χάρτη που αποτυπώνει τις σημαντικές πόλεις με ελληνικούς πληθυσμούς σε Χερσόνησο του Αίμου, Κάτω Ιταλία και Ουκρανία.
  Στο κεφάλαιο για τη Φιλική Εταιρεία παρουσιάζεται το σπίτι της Οδησσού όπου ιδρύθηκε η οργάνωση, συνδέοντας έτσι τον απόδημο Ελληνισμό με την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης.

Τέλος, στο Ανθολόγιο Λογοτεχνικών Κειμένων Γ’–Δ’ Δημοτικού περιλαμβάνεται παραμύθι από την Καλαβρία της Κάτω Ιταλίας, που αναδεικνύει, μέσα από τη λογοτεχνία, τους δεσμούς της μητροπολιτικής Ελλάδας με τις ιστορικές ελληνικές παροικίες.

Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση: Από τον αποικισμό μέχρι τον Διαφωτισμό

Στο Γυμνάσιο και το Λύκειο, το Υπουργείο υποστηρίζει ότι η διαχρονική παρουσία του Ελληνισμού εκτός συνόρων εντάσσεται συστηματικά στη διδασκαλία της Ιστορίας και μάλιστα στη διδακτέα και εξεταστέα ύλη:

• Δεύτερος Αποικισμός (8ος–6ος αι. π.Χ.)
  Η ενότητα αυτή, που διδάσκεται τόσο στην Α’ Γυμνασίου όσο και στην Α’ Λυκείου, χαρτογραφεί την εξάπλωση των Ελλήνων σε ολόκληρη τη Μεσόγειο και στα παράλια του Εύξεινου Πόντου. Οι χάρτες και οι ιστορικές πηγές βοηθούν τους μαθητές να κατανοήσουν:
  • τα αίτια της ίδρυσης αποικιών,
  • τη διαδικασία εγκατάστασης,
  • και τις συνέπειες σε οικονομία, κοινωνία και πολιτισμό.
  Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην μεταφορά της γλώσσας, της τέχνης και του τρόπου ζωής των Ελλήνων στις νέες πατρίδες, αλλά και στην επίδραση σε άλλα αλφάβητα, όπως το λατινικό.
• Ρωμαϊκή και Βυζαντινή περίοδος – Εξελληνισμός και χριστιανισμός
  Τα βιβλία Ιστορίας Β’ Γυμνασίου και Α’–Β’ Λυκείου εξετάζουν την ενοποίηση της Ανατολικής Μεσογείου, τον εξελληνισμό του Ανατολικού Ρωμαϊκού κράτους και τη διάδοση του Χριστιανισμού. Οι μαθητές βλέπουν:
  • την παρουσία ελληνικών και χριστιανικών πληθυσμών σε περιοχές της Ιταλίας,
  • τη μίξη ελληνικού πολιτισμού και χριστιανικής παράδοσης,
  • και τη συμβολή του Βυζαντίου στην εκχριστιανισμό και την πνευματική ανάπτυξη των Σλάβων και των Ρώσων.
  Στο πλαίσιο αυτό, αναδεικνύεται η επίδραση του Βυζαντίου στα γράμματα και τις τέχνες των βαλκανικών λαών, αλλά και η δημιουργία του γλαγολιτικού–κυριλλικού αλφαβήτου.
• Ελληνικές παροικίες, Νεοελληνικός Διαφωτισμός και Επανάσταση του 1821
  Στα βιβλία Ιστορίας Γ’ Γυμνασίου και Λυκείου, οι ελληνικές παροικίες σε Μολδαβία, Βλαχία, Οδησσό και άλλα εμπορικά κέντρα του Δούναβη και του Εύξεινου Πόντου παρουσιάζονται ως δυναμικά κέντρα:
  • εμπορίου και ναυτιλίας,
  • πνευματικής κίνησης,
  • διάδοσης των ιδεών του Ευρωπαϊκού και Νεοελληνικού Διαφωτισμού.
  Ο Ρήγας Βελεστινλής και το όραμά του για κοινή εξέγερση των βαλκανικών λαών και ίδρυση παμβαλκανικής Ελληνικής Δημοκρατίας, καθώς και η ίδρυση της Φιλικής Εταιρείας στην Οδησσό, συνδέουν άμεσα τον Ελληνισμό εκτός συνόρων με την προετοιμασία της Επανάστασης.

Γιατί δεν υπάρχουν «τεράστια» κεφάλαια μόνο για τον απόδημο Ελληνισμό

Στην απάντησή της, η υπουργός Παιδείας αναγνωρίζει ότι, μέσα στα περιορισμένα όρια των σχολικών εγχειριδίων, δεν είναι εφικτό κάθε ειδική θεματική – όπως ο Ελληνισμός εκτός συνόρων – να αναπτυχθεί σε βάθος και με εκτενείς μονογραφικές αναφορές.

Ωστόσο, υπογραμμίζει ότι:

• οι ενδεικτικές αναφορές,
• οι χάρτες,
• οι εικόνες και φωτογραφίες,
• καθώς και οι γραπτές πηγές που μελετούν οι μαθητές,

δημιουργούν ένα πλαίσιο που επιτρέπει την ουσιαστική κατανόηση του ρόλου του Ελληνισμού εκτός Ελλάδας στην Ιστορία.

Πολλαπλό Βιβλίο και ψηφιακά μέσα: Τι αλλάζει στην τάξη

Κομβικό σημείο της απάντησης Ζαχαράκη είναι η αναφορά στην εισαγωγή του Πολλαπλού Βιβλίου και στην εφαρμογή των νέων Προγραμμάτων Σπουδών. Σύμφωνα με το Υπουργείο:

• Οι εκπαιδευτικοί και οι μαθητές θα έχουν στη διάθεσή τους περισσότερα εγχειρίδια για το ίδιο μάθημα.
• Τα νέα διδακτικά πακέτα θα περιλαμβάνουν ψηφιακά μαθησιακά αντικείμενα, βίντεο, διαδραστικό υλικό και πρόσθετες πηγές για τον Ελληνισμό εκτός συνόρων.
• Η ιστορική γνώση θα προσεγγίζεται πιο διερευνητικά και κριτικά, με τους μαθητές να «ανακαλύπτουν» μόνοι τους πτυχές του παρελθόντος και να συνδέουν την Ιστορία με τη σύγχρονη πραγματικότητα.

Όπως τονίζει η υπουργός, στόχος της εκπαιδευτικής πολιτικής είναι οι μαθητές:

Να κατανοήσουν ότι η διαχρονική παρουσία των Ελλήνων σε περιοχές όπως η Χερσόνησος του Αίμου, η Κάτω Ιταλία και η σημερινή Ουκρανία αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της ελληνικής Ιστορίας και όχι μια «υποσημείωση» στο περιθώριο των σχολικών βιβλίων.

Περισσότερα:

Ζαχαράκη: «Το καλοκαίρι διορίζουμε 5.500 εκπαιδευτικούς»

Πανελλήνιες 2026: Δείτε τα θέματα που έπεσαν σήμερα (4/6) σε ΑΟΘ, Δίκτυα Υπολογιστών, Ανατομία και Βιολογική Γεωργία

Πανελλήνιες 2026: Σε ποια μαθήματα εξετάζονται σήμερα (4/6) οι υποψήφιοι των ΕΠΑΛ