Μάχη της Κρήτης: Η επιχείρηση που άλλαξε τον πόλεμο

Με αυτή την ονομασία καταγράφηκε στην ιστορία η αεραποβατική επιχείρηση που εξαπέλυσε η Ναζιστική Γερμανία εναντίον της Κρήτης στις 20 Μαΐου 1941. Η επιχείρηση ολοκληρώθηκε δώδεκα ημέρες αργότερα, την 1η Ιουνίου, με την κατάληψη του νησιού. Αποτέλεσε μία από τις πιο σημαντικές μάχες του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, εισάγοντας καινοτομίες σε επιχειρησιακό επίπεδο.

Η απόφαση και οι στόχοι της επιχείρησης

Χάρτες και στρατιωτικά σχέδια της «Επιχείρησης Ερμής». (Φωτογραφία αρχείου)

Χάρτες και στρατιωτικά σχέδια της «Επιχείρησης Ερμής». (Φωτογραφία αρχείου)

Η απόφαση για την επίθεση στην Κρήτη ελήφθη από τον Χίτλερ στις 25 Απριλίου 1941, λίγες μόλις ημέρες μετά την κατάληψη της ηπειρωτικής Ελλάδας από τις δυνάμεις του Άξονα. Η επιχείρηση έλαβε την κωδική ονομασία «Επιχείρηση Ερμής» («Unternehmen Merkur») και, όπως αποδείχθηκε αργότερα, είχε αμυντικό χαρακτήρα.

Οι Γερμανοί επιδίωκαν να εξασφαλίσουν τα νοτιοανατολικά τους νώτα ενόψει της Επιχείρησης Μπαρμπαρόσα, δηλαδή της εκστρατείας στη Σοβιετική Ένωση. Παράλληλα, οι Σύμμαχοι εκτιμούσαν ότι στόχος ήταν και η χρήση της Κρήτης ως ορμητήριο για επιχειρήσεις στη Βόρεια Αφρική.

Οι αντίπαλες δυνάμεις και η πρωτοφανής τακτική

Λίγο πριν από την επίθεση, οι Σύμμαχοι υπερείχαν σε ξηρά και θάλασσα, ενώ οι Γερμανοί είχαν τον έλεγχο του αέρα. Το γερμανικό επιτελείο επέλεξε να πραγματοποιήσει την επιχείρηση αποκλειστικά από αέρος, χρησιμοποιώντας αλεξιπτωτιστές σε μεγάλη κλίμακα – κάτι που συνέβαινε για πρώτη φορά στην παγκόσμια στρατιωτική ιστορία.

αλεξιπτωτιστές της Luftwaffe κατά τη διάρκεια της επιχείρησης. (Φωτογραφία αρχείου)

Επικεφαλής των γερμανικών δυνάμεων ήταν ο πτέραρχος Κουρτ Στούντεντ, 51 ετών, βετεράνος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Διέθετε 1.190 αεροσκάφη (πολεμικά και μεταγωγικά) και 29.000 άνδρες, ενώ οι Ιταλοί συμμετείχαν με επιπλέον 3.000 στρατιώτες.

Απέναντί τους βρίσκονταν περίπου 40.000 υπερασπιστές: Έλληνες στρατιώτες που είχαν παραμείνει στο νησί και δυνάμεις της Βρετανικής Κοινοπολιτείας (Βρετανοί, Αυστραλοί και Νεοζηλανδοί), υπό τη διοίκηση του νεοζηλανδού στρατηγού Μπέρναρντ Φράιμπεργκ, επίσης βετεράνου του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Ωστόσο, ο οπλισμός τους –ιδίως των Ελλήνων– ήταν ανεπαρκής και απαρχαιωμένος.

Πολιτικές εξελίξεις και πληροφοριακό πλεονέκτημα

Στα Χανιά είχαν εγκατασταθεί ο βασιλιάς Γεώργιος Β’ και η εξόριστη ελληνική κυβέρνηση υπό τον Εμμανουήλ Τσουδερό. Οι Σύμμαχοι γνώριζαν με αξιοσημείωτη ακρίβεια τα γερμανικά σχέδια, έχοντας καταφέρει για πρώτη φορά να σπάσουν τον γερμανικό κώδικα επικοινωνιών («Επιχείρηση Αίνιγμα»).

Σκηνές από τις πρώτες συγκρούσεις στη Μάχη της Κρήτης. (Φωτογραφία αρχείου)

Παρά το σημαντικό αυτό πλεονέκτημα, δεν κατάφεραν να το αξιοποιήσουν, κυρίως λόγω διαφωνιών μεταξύ του Φράιμπεργκ και της ανώτατης διοίκησης στο Λονδίνο. Αξίζει να σημειωθεί ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν είχαν ακόμη εισέλθει στον πόλεμο.

 Η έναρξη της μάχης και η αντίσταση

Η επίθεση ξεκίνησε στις 8 το πρωί της 20ης Μαΐου 1941 με ρίψεις αλεξιπτωτιστών στο αεροδρόμιο του Μάλεμε και στην ευρύτερη περιοχή των Χανίων. Τα πρώτα γερμανικά κύματα υπέστησαν σοβαρές απώλειες από τους Νεοζηλανδούς και τους Έλληνες που υπερασπίζονταν την περιοχή.

Σκηνές από τις πρώτες συγκρούσεις στη Μάχη της Κρήτης. (Φωτογραφία αρχείου)

Στις μάχες συμμετείχαν ενεργά και πολλοί άμαχοι, χρησιμοποιώντας κάθε διαθέσιμο μέσο, από μαχαίρια έως παλαιά όπλα της εποχής της Κρητικής Επανάστασης.

Λανθασμένες εκτιμήσεις και νέα μέτωπα

Η συμμετοχή των αμάχων αποτέλεσε παράγοντα που δεν είχε υπολογιστεί από τους Γερμανούς. Πίστευαν ότι οι Κρητικοί, λόγω των αντιμοναρχικών τους αισθημάτων, θα τους υποδέχονταν ως ελευθερωτές. Επίσης, η γερμανική αντικατασκοπεία υπό τον ναύαρχο Βίλχελμ φον Κανάρις είχε υποτιμήσει δραματικά τον αριθμό των υπερασπιστών, εκτιμώντας τον σε μόλις 5.000.

Το απόγευμα της ίδιας ημέρας, νέες ρίψεις αλεξιπτωτιστών πραγματοποιήθηκαν στο Ρέθυμνο και λίγο αργότερα στο Ηράκλειο, δημιουργώντας τέσσερα ενεργά μέτωπα.

Η καμπή της μάχης

Η πρώτη ημέρα έκλεισε με βαριές απώλειες για τους Γερμανούς και αβέβαιο αποτέλεσμα. Ο Στούντεντ, απογοητευμένος, σκέφθηκε ακόμη και την αυτοκτονία. Το ίδιο βράδυ, ο βασιλιάς και η κυβέρνηση διέφυγαν στην Αίγυπτο.

Στις 21 Μαΐου, οι μάχες συνεχίστηκαν με ένταση και οι Γερμανοί κατέλαβαν τελικά το αεροδρόμιο του Μάλεμε, εκμεταλλευόμενοι ασυνεννοησία στις συμμαχικές δυνάμεις. Ανάμεσα στους αλεξιπτωτιστές βρισκόταν και ο πρώην παγκόσμιος πρωταθλητής πυγμαχίας Μαξ Σμέλινγκ.

Η κατάληψη του αεροδρομίου αποδείχθηκε καθοριστική, καθώς επέτρεψε τη μεταφορά ενισχύσεων και βαρέος οπλισμού.

 Η κατάληξη και οι απώλειες

Μέχρι τις 28 Μαΐου, οι γερμανικές δυνάμεις είχαν ωθήσει τους Συμμάχους προς τα νότια. Το Λονδίνο αποφάσισε την εκκένωση και τη μεταφορά των στρατευμάτων στην Αίγυπτο. Όσοι δεν κατάφεραν να διαφύγουν, παραδόθηκαν, ενώ πολλοί Έλληνες και περίπου 500 Βρετανοί κατέφυγαν στα ορεινά για να συνεχίσουν την αντίσταση.

Στις 1 Ιουνίου, με την παράδοση 5.000 μαχητών στα Σφακιά, ολοκληρώθηκε η Μάχη της Κρήτης.

Η αποχώρηση των συμμαχικών δυνάμεων από την Κρήτη προς την Αίγυπτο. (Φωτογραφία αρχείου)

Οι απώλειες ήταν βαριές: οι Σύμμαχοι είχαν 3.500 νεκρούς, 1.900 τραυματίες και 17.500 αιχμαλώτους. Οι Γερμανοί ανέφεραν 3.986 νεκρούς και αγνοούμενους, 2.594 τραυματίες και 370 κατεστραμμένα αεροσκάφη, ενώ συμμαχικές εκτιμήσεις ανεβάζουν τις απώλειες τους σε πάνω από 16.000.

Η κληρονομιά της μάχης

Η Μάχη της Κρήτης έμεινε γνωστή και ως «Νεκροταφείο των γερμανών αλεξιπτωτιστών», λόγω των τεράστιων απωλειών τους. Το γεγονός αυτό οδήγησε τον Χίτλερ να διατάξει τον τερματισμό μελλοντικών αεραποβατικών επιχειρήσεων.

Αντίθετα, οι Σύμμαχοι εντυπωσιάστηκαν από την αποτελεσματικότητα των αλεξιπτωτιστών και προχώρησαν στη δημιουργία αντίστοιχων δικών τους δυνάμεων.