Η ημέρα που οι «Αγανακτισμένοι» κατέκλυσαν το Σύνταγμα

Μία ημέρα σαν σήμερα, στις 25 Μαΐου 2011, στην Ελλάδα της βαθιάς οικονομικής κρίσης, πραγματοποιήθηκε στην πλατεία Συντάγματος η πρώτη μεγάλη συγκέντρωση του κινήματος των «Αγανακτισμένων». Χιλιάδες πολίτες, προερχόμενοι από διαφορετικές ιδεολογικές και πολιτικές αφετηρίες, ανταποκρίθηκαν σε ένα κάλεσμα που είχε διαδοθεί κυρίως μέσω των social media, δίνοντας το έναυσμα για μία από τις πιο χαρακτηριστικές κινητοποιήσεις της περιόδου των μνημονίων. Το κίνημα, που εμφανίστηκε σχεδόν ξαφνικά και αναπτύχθηκε με πρωτοφανή ταχύτητα, έμελλε να αφήσει έντονο αποτύπωμα στην ελληνική πολιτική και κοινωνική πραγματικότητα των επόμενων ετών.

Η οικονομική κρίση που οδήγησε στη λαϊκή έκρηξη

Στα μελλοντικά κεφάλαια της ιστορίας για την ελληνική οικονομική κρίση, το κίνημα των «Αγανακτισμένων» αναμένεται να καταλαμβάνει ξεχωριστή θέση. Πρόκειται για ένα κοινωνικό φαινόμενο που εμφανίστηκε απρόσμενα, χωρίς ξεκάθαρη ηγεσία και χωρίς να είναι γνωστό μέχρι σήμερα ποιος βρέθηκε πίσω από το αρχικό κάλεσμα. Μέσα σε λίγες μόλις ημέρες κατάφερε να εξελιχθεί σε μαζικό κίνημα, συσπειρώνοντας ανθρώπους με εντελώς διαφορετικές πολιτικές αφετηρίες.

Η οικονομική κρίση στην Ελλάδα είχε ουσιαστικά ξεκινήσει ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του 2000, αν και τα πρώτα ανησυχητικά σημάδια είχαν γίνει εμφανή από το φθινόπωρο του 2008. Τον Νοέμβριο εκείνης της χρονιάς, ο πρώην πρωθυπουργός Κώστας Σημίτης προειδοποίησε από το βήμα της Βουλής, κατά τη διάρκεια της συζήτησης για τον προϋπολογισμό του 2009, για τον κίνδυνο η Ελλάδα να καταφύγει στο Διεθνές Νομισματικό Ταμείο. Ο τότε υπουργός Οικονομικών, Γιώργος Αλογοσκούφης, απέρριψε την εκτίμηση αυτή, χαρακτηρίζοντάς την ουσιαστικά κινδυνολογία.

Ωστόσο, η επιδείνωση της οικονομικής κατάστασης ήταν συνεχής. Οι πιέσεις στην ελληνική οικονομία αυξάνονταν και τελικά ο τότε πρωθυπουργός Κώστας Καραμανλής προκήρυξε πρόωρες εκλογές τον Οκτώβριο του 2009. Κατά την προεκλογική περίοδο, ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ Γιώργος Παπανδρέου διατύπωσε τη γνωστή φράση «λεφτά υπάρχουν», η οποία έμελλε να σημαδέψει πολιτικά τα χρόνια που ακολούθησαν.

Το ΠΑΣΟΚ επικράτησε στις εκλογές, ωστόσο δύο ημέρες αργότερα η Τράπεζα της Ελλάδος έκανε λόγο για έναν «πρωτοφανή δημοσιονομικό εκτροχιασμό». Παρά τις προειδοποιήσεις, η κυβέρνηση επέλεξε αρχικά να μην προχωρήσει σε άμεση δημοσιονομική προσαρμογή, συνεχίζοντας να εφαρμόζει το πρόγραμμα που είχε εξαγγείλει. Ακόμη και ο προϋπολογισμός του 2010 περιλάμβανε μικρές αυξήσεις σε μισθούς και συντάξεις, στα όρια του πληθωρισμού.

Τα μνημόνια και η κοινωνική πίεση

Την ίδια περίοδο, οι οίκοι αξιολόγησης προειδοποιούσαν διαρκώς για την πορεία της ελληνικής οικονομίας, ενώ τα spreads εκτινάσσονταν, καθιστώντας τον δανεισμό της χώρας από τις αγορές εξαιρετικά δύσκολο.

Μπροστά στον κίνδυνο χρεοκοπίας, η κυβέρνηση Παπανδρέου αποφάσισε να προχωρήσει σε σκληρά δημοσιονομικά μέτρα, ακόμη και πριν από την επίσημη ένταξη της χώρας στο πρώτο μνημόνιο. Το πρώτο πακέτο παρεμβάσεων εφαρμόστηκε τον Φεβρουάριο του 2010 και στόχευε κυρίως στον δημόσιο τομέα. Ωστόσο, το δεύτερο πακέτο ήταν σαφώς αυστηρότερο, περιλαμβάνοντας περικοπές σε δώρα, επιδόματα και αποδοχές, αυξήσεις φόρων και επαναφορά τεκμηρίων διαβίωσης, όπως είχε ανακοινώσει τότε ο κυβερνητικός εκπρόσωπος Γιώργος Πεταλωτής.

Από τον Μάιο του 2010 και έπειτα, η Ελλάδα βρέθηκε ουσιαστικά σε καθεστώς μνημονίου, με τη συμφωνία που υπεγράφη μεταξύ της χώρας, του ΔΝΤ, της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της ΕΚΤ να αποσκοπεί στην κάλυψη των χρηματοδοτικών αναγκών του κράτους.

Η επιρροή των Ισπανών «Indignados»

Την ίδια περίοδο, στην Ισπανία αναπτυσσόταν το κίνημα των Indignados – των «Αγανακτισμένων» – ως αντίδραση στις πολιτικές λιτότητας και στην οικονομική πίεση. Οι πολίτες κατέβαιναν μαζικά στις πλατείες διεκδικώντας αλλαγές και εκφράζοντας τη δυσαρέσκειά τους απέναντι στο πολιτικό σύστημα.

Στην Ελλάδα, οι αντιδράσεις εκείνη την εποχή περιορίζονταν κυρίως σε κινητοποιήσεις συνδικάτων, αριστερών οργανώσεων και αναρχικών συλλογικοτήτων. Μία από τις μεγαλύτερες διαδηλώσεις σημειώθηκε στις 5 Μαΐου 2010, ημέρα που στιγματίστηκε από την τραγωδία στη Marfin, στην οδό Σταδίου. Το περιστατικό εκείνο λειτούργησε αποτρεπτικά για την ανάπτυξη ενός ευρύτερου κινήματος διαμαρτυρίας, το οποίο φαινόταν τότε να διαμορφώνεται.

Χρειάστηκε περίπου ένας χρόνος μέχρι να υπάρξει νέα κοινωνική δυναμική. Οι πολίτες είχαν αρχίσει πλέον να βιώνουν στην καθημερινότητά τους τις συνέπειες των μέτρων λιτότητας, ενώ η Αραβική Άνοιξη και οι κινητοποιήσεις στην Ισπανία έδειχναν ότι ένας νέος τρόπος πολιτικής οργάνωσης περνούσε μέσα από τα social media.

Το κάλεσμα μέσω social media και η γέννηση των «Αγανακτισμένων»

Λίγες ημέρες μετά τα μέσα Μαΐου του 2011, εμφανίστηκε σε Facebook και Twitter ένα κάλεσμα για συγκέντρωση στην πλατεία Συντάγματος με την υπογραφή: «Αγανακτισμένοι στο Σύνταγμα».

Η πρώτη μεγάλη συγκέντρωση πραγματοποιήθηκε στις 25 Μαΐου 2011, σηματοδοτώντας την έναρξη ενός κινήματος που, ακόμη και σήμερα, εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο πολιτικής και κοινωνικής ανάλυσης ως προς το πραγματικό του αποτύπωμα.

Σύντομα, η πλατεία Συντάγματος απέκτησε έναν ιδιότυπο διαχωρισμό. Στο πάνω μέρος της συγκεντρώνονταν οι πιο ανομοιογενείς ομάδες διαμαρτυρίας – ανάμεσά τους και πρόσωπα που χαρακτηρίστηκαν ως «λούμπεν» στοιχεία ή συνδέθηκαν με ακραίους χώρους, συμπεριλαμβανομένων νεοναζί της Χρυσής Αυγής. Στο κάτω μέρος της πλατείας, αντίθετα, αναπτύχθηκε το περισσότερο πολιτικοποιημένο και οργανωμένο κομμάτι του κινήματος.

Η «κάτω πλατεία» και η αυτοοργάνωση

Στην κάτω πλατεία λειτούργησε ραδιοφωνικός σταθμός, πραγματοποιούνταν καθημερινές γενικές συνελεύσεις, ενώ είχαν δημιουργηθεί ομάδες εργασίας για την καθαριότητα, την περιφρούρηση, τα social media και την οργάνωση των δράσεων.

Ήταν ίσως η πρώτη φορά στη μεταπολιτευτική ιστορία που τόσο μεγάλος αριθμός πολιτών επιχείρησε να αυτοοργανωθεί με τόσο συστηματικό τρόπο, διεκδικώντας αλλαγές και εκφράζοντας αιτήματα που σχετίζονταν με τη δημοκρατία, τη διαφάνεια και τη λογοδοσία.

Από τις διαδικασίες της πλατείας πέρασαν προσωπικότητες όπως ο Μανώλης Γλέζος και ο Μίκης Θεοδωράκης, ενώ υπήρξαν αναφορές ακόμη και στους Ζαπατίστας ως παράδειγμα πολιτικής οργάνωσης.

Η επιδίωξη για Άμεση Δημοκρατία, την οποία υποστήριζαν πολλοί από τους συμμετέχοντες, δεν υλοποιήθηκε ποτέ. Καθώς το κίνημα μεγάλωνε, κομματικές παρεμβάσεις και πολιτικές γραμμές άρχισαν να επηρεάζουν το εσωτερικό του, με αποτέλεσμα να αλλοιωθεί σταδιακά ο αρχικός του χαρακτήρας.

Οι συγκρούσεις με τα ΜΑΤ και το «πολεμικό» διήμερο

Η πλατεία Συντάγματος και οι γύρω δρόμοι μετατράπηκαν επανειλημμένα σε πεδίο συγκρούσεων ανάμεσα στους διαδηλωτές και τις δυνάμεις των ΜΑΤ. Πολλοί τραυματίες μεταφέρθηκαν στα νοσοκομεία, ενώ υπήρξαν σοβαρές καταγγελίες για υπέρμετρη χρήση χημικών και κατασταλτικών μέσων.

Οι πιο βίαιες στιγμές καταγράφηκαν στις 28 και 29 Ιουνίου 2011, κατά τη διάρκεια της ψήφισης νέων μέτρων λιτότητας. Οι συγκρούσεις ήταν σφοδρές, με το κέντρο της Αθήνας να θυμίζει εμπόλεμη ζώνη.

Σύμφωνα με δημοσιεύματα της εποχής, μόνο στις 29 Ιουνίου χρησιμοποιήθηκαν περίπου 2.200 βομβίδες χημικών και κρότου λάμψης, ενώ την επόμενη ημέρα η Ελληνική Αστυνομία προχώρησε σε παραγγελία 10.000 δακρυγόνων, συνολικής αξίας περίπου 900.000 ευρώ.

Ακόμη και ο τότε υφυπουργός Προστασίας του Πολίτη, Μανώλης Όθωνας, είχε χαρακτηρίσει εκείνο το διήμερο ως τη «μεγάλη ημέρα του πολέμου». Παρά την ένταση, η πλατεία παρέμεινε στα χέρια των διαδηλωτών.

Η παρακαταθήκη του κινήματος

Οι κινητοποιήσεις συνεχίστηκαν και τους επόμενους μήνες, κορυφώνοντας ξανά την ένταση στις 20 Οκτωβρίου 2011, όταν χιλιάδες πολίτες συγκεντρώθηκαν στο Σύνταγμα εν μέσω νέων ψηφοφοριών για μέτρα λιτότητας.

Η ημέρα εκείνη σημαδεύτηκε από σοβαρά επεισόδια ανάμεσα σε αναρχικούς και μέλη του ΚΚΕ, με αλληλοκατηγορίες για τη στάση που τηρήθηκε έξω από τη Βουλή. Παράλληλα, ο 53χρονος Δημήτρης Κοτζαρίδης, μέλος του ΠΑΜΕ, έχασε τη ζωή του έπειτα από καρδιακό επεισόδιο, το οποίο – σύμφωνα με το πόρισμα του ιατροδικαστή – συνδέθηκε με εισπνοή χημικών.

Παρά το γεγονός ότι το κίνημα των «Αγανακτισμένων» υποχώρησε σχετικά γρήγορα, η πολιτική του επιρροή θεωρείται από πολλούς καθοριστική για τα χρόνια που ακολούθησαν. Από τα «σπλάχνα» του προέκυψαν συνελεύσεις γειτονιάς που λειτούργησαν ως δίκτυα αλληλεγγύης μέσα στην κρίση, ενώ πολιτικά κόμματα και σχηματισμοί – όπως ο ΣΥΡΙΖΑ, οι ΑΝΕΛ αλλά και η Χρυσή Αυγή – βρέθηκαν να κεφαλαιοποιούν, ο καθένας με διαφορετικό τρόπο, την κοινωνική οργή εκείνης της περιόδου.