Ένωση Κέντρου: Η ίδρυση του κόμματος που άλλαξε τον πολιτικό χάρτη της Ελλάδας

Σαν σήμερα, στις 19 Σεπτεμβρίου 1961, ιδρύθηκε η Ένωση Κέντρου, ένας πολιτικός σχηματισμός που επηρέασε καθοριστικά την Ελλάδα της δεκαετίας του 1960. Επικεφαλής του νέου κόμματος ανέλαβε ο Γεώργιος Παπανδρέου, με τη συμμετοχή του Σοφοκλή Βενιζέλου και στελεχών από διαφορετικές πολιτικές αφετηρίες.

Η δημιουργία της Ένωσης Κέντρου δεν αποτέλεσε μια απλή κομματική συγχώνευση. Επιχείρησε να δώσει ενιαία πολιτική έκφραση σε έναν χώρο που παρέμενε για χρόνια κατακερματισμένος ανάμεσα στην Εθνική Ριζοσπαστική Ένωση του Κωνσταντίνου Καραμανλή και την Ενιαία Δημοκρατική Αριστερά.

Το εγχείρημα πέτυχε εκλογικά. Ωστόσο, οι διαφορετικές ιδεολογικές τάσεις που συνυπήρχαν στο εσωτερικό του κόμματος εξελίχθηκαν αργότερα σε κρίσιμο παράγοντα αστάθειας.

Ένα Κέντρο με πολλές πολιτικές αφετηρίες

Πριν από το 1961, οι δυνάμεις του Κέντρου εμφανίζονταν διασπασμένες σε μικρότερα κόμματα, πολιτικές κινήσεις και ομάδες προσωπικοτήτων. Οι συνεχείς διαπραγματεύσεις για την ενοποίησή τους συναντούσαν εμπόδια, καθώς οι πολιτικοί αρχηγοί διαφωνούσαν τόσο για την ηγεσία όσο και για τον προσανατολισμό του νέου σχήματος.

Από τη μία πλευρά βρισκόταν το Κόμμα Φιλελευθέρων του Σοφοκλή Βενιζέλου. Από την άλλη, ο Γεώργιος Παπανδρέου ηγούνταν του Φιλελεύθερου Δημοκρατικού Κόμματος. Παράλληλα, στον ίδιο ευρύτερο χώρο κινούνταν η Δημοκρατική Ένωση του Ηλία Τσιριμώκου, η ΕΠΕΚ του Σάββα Παπαπολίτη, το Κόμμα Αγροτών και Εργαζομένων του Αλέξανδρου Μπαλτατζή και άλλοι μικρότεροι σχηματισμοί.

Το καλοκαίρι του 1961, οι εξελίξεις επιταχύνθηκαν. Η προοπτική πρόωρων εκλογών πίεσε τους κεντρώους ηγέτες να αφήσουν στην άκρη τις διαφορές τους και να αναζητήσουν κοινή πολιτική στέγη.

Έτσι, η Ένωση Κέντρου συγκέντρωσε πολιτικούς από τη σοσιαλδημοκρατική και φιλελεύθερη παράδοση έως τη συντηρητική, αντικαραμανλική Δεξιά. Δεν διέθετε, επομένως, απόλυτα ενιαία ιδεολογική ταυτότητα. Ο ισχυρότερος συνδετικός κρίκος ήταν η ηγετική παρουσία του Γεωργίου Παπανδρέου και ο κοινός στόχος της ανάδειξης μιας ισχυρής εναλλακτικής κυβερνητικής δύναμης.

Η ανακοίνωση της ίδρυσης

Το βράδυ της 19ης Σεπτεμβρίου 1961, την ώρα που η κυβέρνηση του Κωνσταντίνου Καραμανλή προχωρούσε προς τη διάλυση της Βουλής και την προκήρυξη πρόωρων εκλογών, ο Γεώργιος Παπανδρέου ανακοίνωσε τη συμφωνία για την ίδρυση του νέου κόμματος.

«Χαίρω διά την επελθούσαν ένωσιν των πολιτικών δυνάμεων του Κέντρου», δήλωσε, περιγράφοντας την ενοποίηση ως αίτημα του λαού και θέτοντας αμέσως ως στόχο την εκλογική νίκη.

Τη διοίκηση ανέλαβε οκταμελής επιτροπή υπό την προεδρία του. Σε αυτή συμμετείχαν, μεταξύ άλλων, οι Γεώργιος Αθανασιάδης-Νόβας, Παυσανίας Κατσώτας, Σταύρος Κωστόπουλος, Αλέξανδρος Μπαλτατζής, Σάββας Παπαπολίτης, Στέφανος Στεφανόπουλος και Ηλίας Τσιριμώκος.

Η ίδρυση της Ένωσης Κέντρου κάλυψε το πολιτικό κενό ανάμεσα στην ΕΡΕ και την ΕΔΑ. Παράλληλα, άλλαξε τους συσχετισμούς λίγο πριν από τις κρίσιμες εκλογές της 29ης Οκτωβρίου 1961.

Οι εκλογές του 1961 και ο Ανένδοτος Αγώνας

Στην πρώτη εκλογική της αναμέτρηση, η Ένωση Κέντρου κατέβηκε μαζί με το Κόμμα Προοδευτικών. Ο κοινός συνδυασμός συγκέντρωσε 33,66% και αναδείχθηκε σε βασικό αντίπαλο της ΕΡΕ.

Ο Γεώργιος Παπανδρέου δεν αναγνώρισε το εκλογικό αποτέλεσμα. Κατήγγειλε εκτεταμένα περιστατικά βίας, νοθείας και κρατικών παρεμβάσεων και κήρυξε τον Ανένδοτο Αγώνα με αίτημα την αποκατάσταση της δημοκρατικής ομαλότητας.

Η αντιπαράθεση αυτή έδωσε στην Ένωση Κέντρου ισχυρή πολιτική ταυτότητα. Ένα ετερόκλητο κόμμα, το οποίο είχε σχηματιστεί κυρίως για εκλογικούς λόγους, μετατράπηκε σταδιακά σε μαζικό πολιτικό φορέα.

Ταυτόχρονα, ο Ανένδοτος Αγώνας ενίσχυσε το προσωπικό κύρος του Γεωργίου Παπανδρέου. Με συνεχείς περιοδείες και δημόσιες συγκεντρώσεις, ο ηγέτης της Ένωσης Κέντρου συσπείρωσε ψηφοφόρους που ζητούσαν πολιτική αλλαγή.

Η άνοδος στην εξουσία

Στις εκλογές της 3ης Νοεμβρίου 1963, η Ένωση Κέντρου κατέλαβε την πρώτη θέση με 42,04% και 138 έδρες. Ο Γεώργιος Παπανδρέου σχημάτισε κυβέρνηση, η οποία έλαβε ψήφο εμπιστοσύνης με τη στήριξη της ΕΔΑ.

Ωστόσο, δεν επιθυμούσε να εξαρτάται κοινοβουλευτικά από την Αριστερά. Για τον λόγο αυτό προκήρυξε νέες εκλογές, επιδιώκοντας καθαρή λαϊκή εντολή.

Η επιβεβαίωση ήρθε στις 16 Φεβρουαρίου 1964. Η Ένωση Κέντρου συγκέντρωσε 52,72% και 171 έδρες, πετυχαίνοντας μία από τις μεγαλύτερες εκλογικές νίκες στη μεταπολεμική ελληνική ιστορία.

Η νέα κυβέρνηση προχώρησε σε μεταρρυθμίσεις, κυρίως στον χώρο της Παιδείας. Παράλληλα, επιχείρησε να περιορίσει πολιτικές και κοινωνικές ανισότητες που είχαν εδραιωθεί κατά τη μετεμφυλιακή περίοδο.

Πώς κατάφερε ένα κόμμα με τόσο διαφορετικές εσωτερικές τάσεις να φτάσει στην αυτοδυναμία μέσα σε λιγότερο από τρία χρόνια; Η απάντηση βρίσκεται στον συνδυασμό της ισχυρής ηγεσίας, της κοινωνικής απαίτησης για αλλαγή και της πολιτικής δυναμικής που δημιούργησε ο Ανένδοτος Αγώνας.

Η σύγκρουση με το Παλάτι και η Αποστασία

Η μεγάλη εκλογική νίκη δεν εξασφάλισε πολιτική σταθερότητα. Οι σχέσεις του Γεωργίου Παπανδρέου με το Παλάτι επιδεινώθηκαν, ενώ στο εσωτερικό της Ένωσης Κέντρου παρέμεναν ενεργές οι προσωπικές και ιδεολογικές αντιθέσεις.

Η κρίση κορυφώθηκε το καλοκαίρι του 1965, με αφορμή τον έλεγχο του υπουργείου Εθνικής Άμυνας. Ο βασιλιάς Κωνσταντίνος αρνήθηκε να αποδεχθεί την ανάληψη του υπουργείου από τον πρωθυπουργό και ο Γεώργιος Παπανδρέου παραιτήθηκε στις 15 Ιουλίου.

Ακολούθησε η Αποστασία του 1965. Βουλευτές της Ένωσης Κέντρου αποχώρησαν και στήριξαν κυβερνήσεις χωρίς νωπή λαϊκή εντολή. Οι κυβερνήσεις του Γεωργίου Αθανασιάδη-Νόβα και του Ηλία Τσιριμώκου δεν κατάφεραν να λάβουν ψήφο εμπιστοσύνης. Τελικά, η κυβέρνηση του Στέφανου Στεφανόπουλου εξασφάλισε κοινοβουλευτική πλειοψηφία.

Η πολιτική κρίση προκάλεσε μαζικές διαδηλώσεις και όξυνε την αντιπαράθεση ανάμεσα στο Στέμμα, τα κόμματα και την κοινωνία. Παράλληλα, αποδυνάμωσε τους δημοκρατικούς θεσμούς σε μια ιδιαίτερα κρίσιμη περίοδο.

Από την πολιτική κρίση στη δικτατορία

Οι πολιτικές δυνάμεις συμφώνησαν τελικά στη διεξαγωγή εκλογών τον Μάιο του 1967. Ωστόσο, οι εκλογές δεν πραγματοποιήθηκαν ποτέ. Στις 21 Απριλίου, οι συνταγματάρχες κατέλαβαν την εξουσία και επέβαλαν στρατιωτική δικτατορία.

Ο Γεώργιος Παπανδρέου τέθηκε υπό περιορισμό και πέθανε τον Νοέμβριο του 1968. Η κηδεία του μετατράπηκε σε μεγάλη αντικαθεστωτική εκδήλωση.

Μετά την πτώση της δικτατορίας, το κόμμα επανεμφανίστηκε υπό τον Γεώργιο Μαύρο ως Ένωσις Κέντρου–Νέες Δυνάμεις. Ωστόσο, ο πολιτικός χάρτης είχε ήδη αλλάξει και το ΠΑΣΟΚ του Ανδρέα Παπανδρέου άρχισε να εκφράζει ένα μεγάλο τμήμα της παλαιότερης εκλογικής βάσης του Κέντρου.