Ελευθέριος Βενιζέλος: 116 χρόνια από την πρώτη ανάληψη της πρωθυπουργίας

Σαν σήμερα, στις 6 Οκτωβρίου 1910, ο Ελευθέριος Βενιζέλος ανέλαβε για πρώτη φορά την πρωθυπουργία της Ελλάδας, διαδεχόμενος τον Στέφανο Δραγούμη. Η ανάληψη της διακυβέρνησης άνοιξε μια περίοδο θεσμικών αλλαγών, στρατιωτικής αναδιοργάνωσης και σημαντικών εξελίξεων στην εξωτερική πολιτική.

Η πρώτη κυβέρνηση Βενιζέλου, από τον Οκτώβριο του 1910 έως τον Φεβρουάριο του 1915, συνδέθηκε με το Σύνταγμα του 1911, τους Βαλκανικούς Πολέμους και, τελικά, τη σύγκρουση με τον βασιλιά Κωνσταντίνο για τη στάση της Ελλάδας στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Ο Ελευθέριος Βενιζέλος το 1919

Από το Κίνημα στο Γουδή στην πρωθυπουργία

Το Κίνημα στο Γουδή το 1909 είχε αναδείξει το αίτημα για αλλαγές στη διοίκηση, στην οικονομία και στις Ένοπλες Δυνάμεις. Μέσα σε αυτό το κλίμα, ο Βενιζέλος πέρασε από την πολιτική σκηνή της Κρήτης στην κεντρική πολιτική ζωή της Ελλάδας.

Τον Αύγουστο του 1910 εξελέγη πρώτος βουλευτής Αττικοβοιωτίας. Δύο μήνες αργότερα ανέλαβε την πρωθυπουργία και επιδίωξε να μετατρέψει τις προσδοκίες για «ανόρθωση» σε κυβερνητικό πρόγραμμα.

Η πολιτική του αξιοποίησε και τις προϋποθέσεις που είχε διαμορφώσει η προηγούμενη κυβέρνηση Δραγούμη. Παράλληλα, έθεσε στο επίκεντρο τον εκσυγχρονισμό του κράτους και της ελληνικής κοινωνίας.

Οι εκλογές που εδραίωσαν την πολιτική του θέση

Ο Βενιζέλος προχώρησε σε νέα εκλογική αναμέτρηση τον Νοέμβριο του 1910. Τα παλαιά κόμματα επέλεξαν την αποχή, αμφισβητώντας τη διάλυση της Αναθεωρητικής Βουλής. Οι Φιλελεύθεροι, ωστόσο, επικράτησαν και απέκτησαν ισχυρή πλειοψηφία.

Η εκλογική επιτυχία επέτρεψε στην κυβέρνηση να προωθήσει τη συνταγματική αναθεώρηση. Στη συνέχεια, η νέα νίκη των Φιλελευθέρων στις εκλογές του 1912 ενίσχυσε περαιτέρω τη θέση του Βενιζέλου.

Τι άλλαξε με το Σύνταγμα του 1911

Η συνταγματική αναθεώρηση του 1911 αποτέλεσε βασικό σταθμό της πρώτης βενιζελικής περιόδου. Η Αναθεωρητική Βουλή ενίσχυσε την προστασία των ατομικών ελευθεριών και διαμόρφωσε νέες εγγυήσεις για τη λειτουργία του κράτους.

Μεταξύ άλλων, οι αλλαγές:

• Κατοχύρωσαν τη μονιμότητα των δημοσίων υπαλλήλων.
• Ενίσχυσαν τη συνταγματική προστασία της υποχρεωτικής και δωρεάν στοιχειώδους εκπαίδευσης.
• Διεύρυναν τις δυνατότητες απαλλοτρίωσης γης με αποζημίωση, ώστε το κράτος να μπορεί να διαθέτει εκτάσεις σε ακτήμονες.
• Απέκλεισαν εν ενεργεία στρατιωτικούς και δημοσίους υπαλλήλους από την εκλογή στη Βουλή.

Έτσι, η κυβέρνηση επιδίωξε να αντιμετωπίσει θεσμικές αδυναμίες και κοινωνικά ζητήματα μέσα από συγκεκριμένες νομοθετικές παρεμβάσεις.

Η στρατιωτική προετοιμασία και οι Βαλκανικοί Πόλεμοι

Παράλληλα με τις μεταρρυθμίσεις, ο Βενιζέλος έδωσε προτεραιότητα στην αναδιοργάνωση του στρατού και του ναυτικού. Ο ίδιος ανέλαβε το Υπουργείο Στρατιωτικών, καθώς και προσωρινά το Υπουργείο Ναυτικών.

Η ενίσχυση των Ενόπλων Δυνάμεων και οι διπλωματικές συνεργασίες συνέβαλαν στην προετοιμασία της Ελλάδας για τους Βαλκανικούς Πολέμους του 1912-1913. Οι πολεμικές επιτυχίες και οι συνθήκες που ακολούθησαν διεύρυναν σημαντικά την επικράτεια και τον πληθυσμό της χώρας.

Η Θεσσαλονίκη, τα Ιωάννινα και άλλες περιοχές εντάχθηκαν στο ελληνικό κράτος, ενώ η κυβέρνηση κλήθηκε να οργανώσει τη διοίκηση των νέων εδαφών.

Η διαφωνία με τον βασιλιά και η παραίτηση

Η έναρξη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου δημιούργησε ένα νέο δίλημμα: θα παρέμενε η Ελλάδα ουδέτερη ή θα συμμετείχε στο πλευρό της Αντάντ;

Ο Βενιζέλος υποστήριξε τη συνεργασία με την Αντάντ και πρότεινε ελληνική συμμετοχή στην εκστρατεία της Καλλίπολης. Αντίθετα, ο βασιλιάς Κωνσταντίνος επέμεινε στην ουδετερότητα. Η διαφωνία οδήγησε τον πρωθυπουργό στην παραίτηση τον Φεβρουάριο του 1915 και αποτέλεσε κρίσιμο βήμα προς τον Εθνικό Διχασμό.

Η πρώτη πρωθυπουργία του Ελευθερίου Βενιζέλου ολοκληρώθηκε μέσα σε αυτή την πολιτική σύγκρουση. Είχε προηγηθεί, όμως, μια πενταετία που άλλαξε τους θεσμούς, τη στρατιωτική οργάνωση και τη γεωγραφική έκταση της Ελλάδας, διαμορφώνοντας τις συνθήκες για την επόμενη περίοδο της ιστορίας της.