Μελίνα Μερκούρη: 106 χρόνια από τη γέννηση της ηθοποιού και υπουργού Πολιτισμού

Σαν σήμερα, στις 18 Οκτωβρίου 1920, γεννιέται στην Αθήνα η Μελίνα Μερκούρη. Ηθοποιός με διεθνή αναγνώριση και αργότερα υπουργός Πολιτισμού, διαμορφώνει μια δημόσια διαδρομή που συνδέει την τέχνη με την πολιτική.

Εκατόν έξι χρόνια μετά τη γέννησή της, οι σταθμοί αυτής της πορείας παραμένουν σημεία αναφοράς: η «Στέλλα», το «Ποτέ την Κυριακή», οι παρεμβάσεις κατά της δικτατορίας και οι πρωτοβουλίες για την ελληνική πολιτιστική κληρονομιά.

Τα πρώτα χρόνια και η επιλογή του θεάτρου

Η Αμαλία-Μαρία Μερκούρη, όπως είναι το πλήρες όνομά της, μεγαλώνει σε οικογένεια με ενεργή παρουσία στην πολιτική. Ο παππούς της, Σπύρος Μερκούρης, διατελεί δήμαρχος Αθηναίων, ενώ ο πατέρας της, Σταμάτης Μερκούρης, βουλευτής και υπουργός.

Η ίδια, ωστόσο, επιλέγει την υποκριτική. Το 1938 εισέρχεται στη Δραματική Σχολή του Εθνικού Θεάτρου και στη συνέχεια αρχίζει την επαγγελματική της πορεία στη σκηνή.

Καθοριστική στιγμή αποτελεί η ερμηνεία της ως Μπλανς Ντιμπουά στο «Λεωφορείον ο Πόθος», που ανεβάζει ο Κάρολος Κουν το 1949. Ο ρόλος ενισχύει τη θέση της στο ελληνικό θέατρο, ενώ ακολουθούν συνεργασίες και εμφανίσεις στη Γαλλία.

Η «Στέλλα» και η γνωριμία με τον Ζυλ Ντασέν

Το 1955, η Μερκούρη πραγματοποιεί το κινηματογραφικό της ντεμπούτο στη «Στέλλα» του Μιχάλη Κακογιάννη, βασισμένη στο έργο του Ιάκωβου Καμπανέλλη.

Η ταινία τη φέρνει μπροστά σε ένα ευρύτερο κοινό και συνδέει την εικόνα της με μια ηρωίδα που διεκδικεί την προσωπική της ελευθερία. Παράλληλα, η παρουσία της στις Κάννες οδηγεί στη γνωριμία με τον σκηνοθέτη Ζυλ Ντασέν.

Η σχέση τους εξελίσσεται σε προσωπική και καλλιτεχνική συνεργασία. Παντρεύονται το 1966 και συνεργάζονται σε ταινίες όπως το «Ποτέ την Κυριακή», η «Φαίδρα» και το «Τοπκαπί».

Το «Ποτέ την Κυριακή» και η διεθνής αναγνώριση

Το 1960, η Μελίνα Μερκούρη πρωταγωνιστεί στο «Ποτέ την Κυριακή» του Ντασέν, στον ρόλο της Ίλιας. Η ερμηνεία της τής χαρίζει το βραβείο γυναικείας ερμηνείας στο Φεστιβάλ Καννών, εξ ημισείας με τη Ζαν Μορό.

Στη συνέχεια, κερδίζει υποψηφιότητα για Όσκαρ Α΄ Γυναικείου Ρόλου στην απονομή του 1961. Η ταινία συγκεντρώνει συνολικά πέντε υποψηφιότητες, ενώ ο Μάνος Χατζιδάκις κατακτά το Όσκαρ τραγουδιού για τα «Παιδιά του Πειραιά».

Το 1967, η Μερκούρη μεταφέρει τον χαρακτήρα της Ίλιας στο Μπρόντγουεϊ, μέσα από το μιούζικαλ «Illya Darling». Την ίδια χρονιά, οι πολιτικές εξελίξεις στην Ελλάδα αλλάζουν την κατεύθυνση της δημόσιας δράσης της.

Η φωνή κατά της δικτατορίας

Το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου 1967 βρίσκει τη Μερκούρη στις Ηνωμένες Πολιτείες. Καταγγέλλει τη δικτατορία και χρησιμοποιεί τη διεθνή αναγνωρισιμότητά της για να ενημερώσει την κοινή γνώμη στο εξωτερικό.

Συμμετέχει σε συγκεντρώσεις, συναυλίες και πολιτικές εκδηλώσεις, ενώ συναντά προσωπικότητες που μπορούν να στηρίξουν την αποκατάσταση της δημοκρατίας στην Ελλάδα.

Η χούντα τής αφαιρεί την ελληνική ιθαγένεια. Εκείνη συνεχίζει τις παρεμβάσεις της και αναδεικνύεται σε μία από τις γνωστότερες φωνές του αντιδικτατορικού αγώνα στο εξωτερικό.

Η επιστροφή στην Ελλάδα και η υπουργική θητεία

Μετά την πτώση της δικτατορίας, το 1974, επιστρέφει στην Ελλάδα και εντάσσεται στο ΠΑΣΟΚ. Το 1977 εκλέγεται για πρώτη φορά βουλευτής στη Β΄ Πειραιώς.

Το 1981, ο Ανδρέας Παπανδρέου τής αναθέτει το υπουργείο Πολιτισμού και Επιστημών. Παραμένει στην πολιτική ηγεσία του Πολιτισμού έως το 1989 και επιστρέφει στο υπουργείο τον Οκτώβριο του 1993, μέχρι τον θάνατό της.

Στη διάρκεια της θητείας της, δίνει έμφαση στην προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς, στην ανάπτυξη του θεάτρου στην περιφέρεια και στην προβολή του ελληνικού πολιτισμού στο εξωτερικό.

Τα Γλυπτά του Παρθενώνα και οι Πολιτιστικές Πρωτεύουσες

Η επιστροφή των Γλυπτών του Παρθενώνα αποτελεί κεντρική διεκδίκηση της Μερκούρη. Με δημόσιες παρεμβάσεις και διεθνείς επαφές, αναδεικνύει το ελληνικό αίτημα για την επανένωση των γλυπτών στην Αθήνα.

Παράλληλα, υποστηρίζει την προοπτική ενός νέου Μουσείου της Ακρόπολης και την ανάδειξη των αρχαιολογικών χώρων της πρωτεύουσας.

Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, συμβάλλει καθοριστικά στη δημιουργία του θεσμού της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης. Η Αθήνα γίνεται η πρώτη πόλη που φιλοξενεί τον θεσμό, το 1985, προβάλλοντας την πολιτιστική συνεργασία ως μέρος του ευρωπαϊκού εγχειρήματος.

Το τέλος και η παρακαταθήκη

Η Μελίνα Μερκούρη πεθαίνει στις 6 Μαρτίου 1994, στη Νέα Υόρκη, σε ηλικία 73 ετών. Η κηδεία της στην Αθήνα προκαλεί μεγάλη λαϊκή συγκίνηση.