Θωρηκτό Αβέρωφ: Η ημέρα που το θρυλικό πλοίο έφτασε στην Ελλάδα

Σαν σήμερα, την 1η Σεπτεμβρίου 1911, το θωρακισμένο καταδρομικό «Γεώργιος Αβέρωφ» εισέρχεται στα νερά του Φαλήρου και γνωρίζει αποθεωτική υποδοχή από χιλιάδες πολίτες.

Το Γεώργιος Αβέρωφ το έτος 1942.

Το νέο απόκτημα του ελληνικού στόλου δεν αποτελούσε απλώς ένα σύγχρονο πολεμικό πλοίο. Σε μια περίοδο έντονων ανταγωνισμών στα Βαλκάνια και στην Ανατολική Μεσόγειο, η άφιξή του άλλαζε τις ναυτικές ισορροπίες και ενίσχυε αποφασιστικά τη θέση της Ελλάδας στο Αιγαίο.

Μόλις έναν χρόνο αργότερα, το «Αβέρωφ» θα πρωταγωνιστούσε στις κρίσιμες επιχειρήσεις των Βαλκανικών Πολέμων και θα συνέδεε οριστικά το όνομά του με τον ναύαρχο Παύλο Κουντουριώτη.

Η ιστορική υποδοχή στο Φάληρο

Το «Γεώργιος Αβέρωφ» έφτασε στα φαληρικά ύδατα επικεφαλής μοίρας του ελληνικού στόλου. Σημαιοστολισμένα πλοία, γεμάτα πολίτες, το περίμεναν στη θάλασσα, ενώ μεγάλο πλήθος είχε συγκεντρωθεί κατά μήκος της ακτής.

Άνδρες, γυναίκες και παιδιά από διαφορετικές κοινωνικές τάξεις θέλησαν να δουν από κοντά το ισχυρότερο πολεμικό πλοίο που είχε αποκτήσει έως τότε η Ελλάδα. Η άφιξή του προκάλεσε ενθουσιασμό, καθώς η χώρα επιχειρούσε να αναδιοργανώσει τις Ένοπλες Δυνάμεις της και να ενισχύσει την παρουσία της στο Αιγαίο.

Στο πλοίο επιβιβάστηκαν ο πρωθυπουργός και υπουργός Ναυτικών Ελευθέριος Βενιζέλος, μέλη του Υπουργικού Συμβουλίου, ο διάδοχος Κωνσταντίνος και ανώτατα στελέχη του Ναυτικού. Οι επίσημοι επιθεώρησαν το σκάφος και συνεχάρησαν τον κυβερνήτη του, Παύλο Κουντουριώτη.

Στη συνέχεια, οι αρχές επέτρεψαν στον κόσμο να ανέβει στο κατάστρωμα. Σύμφωνα με την ιστορική καταγραφή του Πλωτού Ναυτικού Μουσείου, αρκετοί πολίτες γονάτιζαν συγκινημένοι και φιλούσαν το κατάστρωμα, σαν να διαισθάνονταν τον ρόλο που θα διαδραμάτιζε το πλοίο στους πολέμους που πλησίαζαν.

Θωρηκτό ή θωρακισμένο καταδρομικό;

Αν και έμεινε γνωστό στην κοινή συνείδηση ως «Θωρηκτό Αβέρωφ», το πλοίο ήταν στην πραγματικότητα θωρακισμένο καταδρομικό ή, σύμφωνα με την ορολογία της εποχής, θωρακισμένο εύδρομο, κλάσης Pisa.

Ναυπηγήθηκε στα ναυπηγεία Ορλάντο του Λιβόρνο, με μήκος 140,6 μέτρα και εκτόπισμα που ξεπερνούσε τους 10.000 τόνους. Διέθετε ισχυρή θωράκιση, βαρύ οπλισμό και μπορούσε να αναπτύξει ταχύτητα περίπου 23 κόμβων.

Το σημαντικότερο πλεονέκτημά του ήταν ακριβώς ο συνδυασμός ταχύτητας και δύναμης πυρός. Μπορούσε να κινηθεί ταχύτερα από τα παλαιότερα ελληνικά και οθωμανικά θωρηκτά, ενώ τα πυροβόλα του τού επέτρεπαν να πλήττει αποτελεσματικά τον αντίπαλο από μεγάλη απόσταση.

Η αγορά που ενίσχυσε την Ελλάδα

Η ελληνική κυβέρνηση αποφάσισε να αποκτήσει το πλοίο στο πλαίσιο του ευρύτερου προγράμματος ανανέωσης του Βασιλικού Ναυτικού. Τα περισσότερα πλοία του στόλου είχαν ήδη ξεπεραστεί από τη ραγδαία εξέλιξη της ναυτικής τεχνολογίας, ενώ η Οθωμανική Αυτοκρατορία σχεδίαζε το δικό της εξοπλιστικό πρόγραμμα.

Η αγορά του «Αβέρωφ» κόστισε περίπου 23 εκατομμύρια χρυσές δραχμές. Σημαντικό μέρος της δαπάνης καλύφθηκε από το κληροδότημα του εθνικού ευεργέτη Γεωργίου Αβέρωφ, ο οποίος είχε ζητήσει να διατεθούν χρήματα για την απόκτηση πολεμικού και εκπαιδευτικού πλοίου που θα έφερε το όνομά του.

Το υπόλοιπο ποσό προήλθε από το Ταμείο Εθνικού Στόλου και το ελληνικό κράτος. Έτσι, η αγορά απέκτησε και έναν ιδιαίτερο συμβολισμό, αφού συνέδεσε την ιδιωτική ευεργεσία με μια στρατηγική κρατική επιλογή.

Η σύμβαση επικυρώθηκε τον Νοέμβριο του 1909, ενώ το πλοίο καθελκύστηκε στις 12 Μαρτίου 1910. Μετά την ολοκλήρωση των δοκιμών, το ελληνικό Πολεμικό Ναυτικό το παρέλαβε το 1911.

Από το Λιβόρνο στην Ελλάδα

Πριν φτάσει στο Φάληρο, το «Αβέρωφ» ταξίδεψε στη Βρετανία, προκειμένου να παραστεί στις τελετές για τη στέψη του βασιλιά Γεωργίου Ε΄ και να παραλάβει πυρομαχικά.

Ωστόσο, η πρώτη αυτή αποστολή δεν κύλησε χωρίς προβλήματα. Το πλοίο προσάραξε σε ύφαλο και χρειάστηκε επισκευές, ενώ στο πλήρωμα σημειώθηκαν περιστατικά απειθαρχίας.

Η κυβέρνηση ανέθεσε τότε τη διοίκησή του στον Παύλο Κουντουριώτη. Ο έμπειρος αξιωματικός αποκατέστησε γρήγορα την τάξη και προετοίμασε το πλήρωμα για τις απαιτήσεις που θα ακολουθούσαν.

Στις 20 Αυγούστου 1911, το «Αβέρωφ» αναχώρησε από τη Βρετανία και ξεκίνησε το ταξίδι της επιστροφής. Δώδεκα ημέρες αργότερα έφτασε στο Φάληρο, ανοίγοντας ένα από τα σημαντικότερα κεφάλαια της ελληνικής ναυτικής ιστορίας.

Ο «Αβέρωφ» στους Βαλκανικούς Πολέμους

Κατά τον Α΄ Βαλκανικό Πόλεμο, το πλοίο ανέλαβε τον ρόλο της ναυαρχίδας του Στόλου του Αιγαίου, υπό τις διαταγές του Παύλου Κουντουριώτη.

Συμμετείχε στην απελευθέρωση νησιών του Βόρειου και Ανατολικού Αιγαίου και διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στις ναυμαχίες της Έλλης και της Λήμνου.

Ο Κουντουριώτης αξιοποίησε την υψηλότερη ταχύτητά του και, στις κρίσιμες στιγμές, το απομάκρυνε από τον σχηματισμό του υπόλοιπου στόλου για να κινηθεί αυτόνομα εναντίον των οθωμανικών πλοίων.

Η τολμηρή τακτική απέδωσε. Το «Αβέρωφ» πίεσε τον αντίπαλο στόλο και τον ανάγκασε να επιστρέψει στα Δαρδανέλλια. Με αυτόν τον τρόπο, η Ελλάδα εξασφάλισε την κυριαρχία στο Αιγαίο και μπόρεσε να ολοκληρώσει τις επιχειρήσεις απελευθέρωσης των νησιών.

Για τους Έλληνες έγινε ο «τυχερός μπάρμπα-Γιώργος». Οι Οθωμανοί, από την άλλη, το αποκαλούσαν «Σεϊτάν παπόρ», δηλαδή «διαβολοβάπορο».

Από τους δύο Παγκοσμίους Πολέμους στην απελευθέρωση

Η πορεία του «Γεώργιος Αβέρωφ» συνεχίστηκε και τις επόμενες δεκαετίες. Μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο εισήλθε στην Κωνσταντινούπολη, όπου το υποδέχθηκε με ενθουσιασμό ο ελληνικός πληθυσμός.

Στη διάρκεια της Μικρασιατικής Εκστρατείας μετέφερε στρατεύματα και υποστήριξε επιχειρήσεις, ενώ μετά την Καταστροφή του 1922 συνέβαλε στην απομάκρυνση στρατιωτών και προσφύγων.

Τον Απρίλιο του 1941, καθώς οι γερμανικές δυνάμεις προέλαυναν στην Ελλάδα, το γηρασμένο πλέον πλοίο κινδύνευσε να βυθιστεί από ελληνικά χέρια για να μην πέσει στον εχθρό. Το πλήρωμά του, όμως, αρνήθηκε να το εγκαταλείψει και κατάφερε να το οδηγήσει στην Αλεξάνδρεια.

Στη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου πραγματοποίησε περιπολίες και αποστολές συνοδείας. Τον Οκτώβριο του 1944 επέστρεψε στην Ελλάδα, επικεφαλής του στόλου, μεταφέροντας την κυβέρνηση εθνικής ενότητας στην απελευθερωμένη Αθήνα.

Το Γεώργιος Αβέρωφ στη Θεσσαλονίκη (2017).

Ένα ζωντανό μνημείο της ναυτικής ιστορίας

Το πλοίο αποσύρθηκε από την ενεργό υπηρεσία το 1952. Αργότερα, το Πολεμικό Ναυτικό αποφάσισε να το διατηρήσει και να το μετατρέψει σε πλωτό μουσείο.

Σήμερα βρίσκεται στο Παλαιό Φάληρο και αποτελεί το μοναδικό σωζόμενο θωρακισμένο καταδρομικό αυτού του τύπου παγκοσμίως.