Σύνταξη και εργασία στο εξωτερικό: Πώς συνυπολογίζονται χρόνια ασφάλισης σε χώρες της ΕΕ ή σε χώρες με διμερείς συμβάσεις

Χιλιάδες ασφαλισμένοι έχουν εργαστεί για μέρος της επαγγελματικής τους ζωής στην Ελλάδα και για κάποια χρόνια στο εξωτερικό. Στις περιπτώσεις αυτές, το κρίσιμο ερώτημα είναι εάν ο ξένος ασφαλιστικός χρόνος μπορεί να αξιοποιηθεί για τη θεμελίωση συνταξιοδοτικού δικαιώματος και, τελικά, ποιος φορέας θα καταβάλει τη σύνταξη.

Για όσους έχουν ασφαλιστεί σε χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης ισχύουν οι ευρωπαϊκοί κανόνες συντονισμού των συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης. Οι κανόνες αυτοί προβλέπουν ότι οι περίοδοι ασφάλισης σε διαφορετικά κράτη μπορούν να συνυπολογιστούν για τη θεμελίωση του δικαιώματος, χωρίς όμως αυτό να σημαίνει ότι όλα τα χρόνια μετατρέπονται σε ελληνικό χρόνο ασφάλισης ή ότι μία χώρα αναλαμβάνει να καταβάλει ολόκληρη τη σύνταξη.

Πώς «ενώνονται» τα χρόνια από διαφορετικές χώρες

Εάν ένας εργαζόμενος έχει, για παράδειγμα, 12 χρόνια ασφάλισης στην Ελλάδα και άλλα 18 σε χώρα της ΕΕ, οι ασφαλιστικοί χρόνοι μπορούν να ληφθούν συνολικά υπόψη ώστε να εξεταστεί εάν συμπληρώνονται οι απαιτούμενες προϋποθέσεις συνταξιοδότησης.

Αυτό είναι η λεγόμενη αρχή του συνυπολογισμού των περιόδων ασφάλισης. Η χώρα που εξετάζει το συνταξιοδοτικό δικαίωμα οφείλει, όπου απαιτείται, να λάβει υπόψη και τις περιόδους εργασίας στις άλλες χώρες της ΕΕ.

Ο συνυπολογισμός, όμως, χρησιμοποιείται κυρίως για να διαπιστωθεί εάν ο ασφαλισμένος αποκτά δικαίωμα σύνταξης. Δεν σημαίνει ότι η Ελλάδα θα πληρώσει σύνταξη και για τα χρόνια που ο ασφαλισμένος εργάστηκε στη Γερμανία, τη Γαλλία ή άλλη χώρα.

Κάθε χώρα πληρώνει το δικό της κομμάτι

Ο βασικός κανόνας είναι ότι κάθε χώρα διατηρεί τον ασφαλιστικό χρόνο που πραγματοποιήθηκε στο δικό της σύστημα και, όταν συμπληρωθούν οι δικές της προϋποθέσεις, καταβάλλει το αντίστοιχο τμήμα της σύνταξης.

Στο ευρωπαϊκό σύστημα, ο αρμόδιος φορέας υπολογίζει ένα θεωρητικό ποσό σαν να είχε πραγματοποιηθεί ο συνολικός ασφαλιστικός χρόνος στο δικό του σύστημα και στη συνέχεια προσδιορίζει αναλογικά το ποσό που αντιστοιχεί στα χρόνια που πράγματι πραγματοποιήθηκαν στη συγκεκριμένη χώρα. Πρόκειται για τον λεγόμενο pro rata υπολογισμό.

Εάν ο ασφαλισμένος θεμελιώνει δικαίωμα μόνο με τον εθνικό ασφαλιστικό χρόνο, χωρίς να χρειάζεται τα χρόνια των άλλων χωρών, ο φορέας εξετάζει και τον αυτοτελή, εθνικό υπολογισμό. Στο πλαίσιο των ευρωπαϊκών κανόνων συγκρίνονται τα σχετικά αποτελέσματα και εφαρμόζεται το ευνοϊκότερο ποσό που προκύπτει για τη συγκεκριμένη χώρα.

Μπορεί να υπάρχουν δύο ή και περισσότερες συντάξεις

Ένας ασφαλισμένος που έχει εργαστεί σε τρεις διαφορετικές ευρωπαϊκές χώρες μπορεί, επομένως, να καταλήξει να λαμβάνει τρεις διαφορετικές συνταξιοδοτικές παροχές, καθεμία από τον αντίστοιχο φορέα.

Η ηλικία έναρξης πληρωμής δεν είναι υποχρεωτικά ίδια. Κάθε χώρα εφαρμόζει τα δικά της όρια ηλικίας και τις δικές της προϋποθέσεις. Είναι συνεπώς δυνατό κάποιος να αρχίσει να λαμβάνει το ελληνικό τμήμα της σύνταξής του σε μία ηλικία και το αντίστοιχο τμήμα άλλης χώρας αργότερα.

Τι γίνεται με πολύ μικρό χρόνο ασφάλισης

Ειδικοί κανόνες εφαρμόζονται όταν ο ασφαλιστικός χρόνος σε μία χώρα είναι μικρότερος από ένα έτος. Σε ορισμένες περιπτώσεις η συγκεκριμένη χώρα δεν καταβάλλει ξεχωριστή σύνταξη για αυτό το μικρό διάστημα, αλλά ο χρόνος δεν χάνεται: μπορεί να ληφθεί υπόψη από τα άλλα κράτη κατά τον υπολογισμό των αντίστοιχων συνταξιοδοτικών δικαιωμάτων.

Τι ισχύει εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης

Διαφορετική είναι η διαδικασία όταν κάποιος έχει εργαστεί σε τρίτη χώρα. Εκεί πρέπει να εξεταστεί εάν η Ελλάδα έχει συνάψει με τη συγκεκριμένη χώρα Διμερή Σύμβαση Κοινωνικής Ασφάλειας.

Σύμφωνα με τον e-ΕΦΚΑ, η Ελλάδα έχει σήμερα 15 διμερείς συμφωνίες κοινωνικής ασφάλειας. Από αυτές, οι 12 είναι συμφωνίες κλασικού τύπου που προβλέπουν συνυπολογισμό ασφαλιστικών περιόδων για τη θεμελίωση συνταξιοδοτικού δικαιώματος. Αφορούν την Αίγυπτο, την Αργεντινή, την Αυστραλία, τη Βενεζουέλα, τη Βραζιλία, τις ΗΠΑ, τον Καναδά, το Κεμπέκ, τη Μολδαβία, τη Νέα Ζηλανδία, την Ουρουγουάη και τη Σερβία.

Υπάρχουν επίσης τρεις ειδικότερες συμφωνίες με Λιβύη, Συρία και Οντάριο, οι οποίες όμως δεν λειτουργούν με τον ίδιο τρόπο και ρυθμίζουν συγκεκριμένα ζητήματα κοινωνικής ασφάλισης.

Δεν είναι όλες οι διμερείς συμβάσεις ίδιες

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται στις διμερείς συμβάσεις, καθώς το πεδίο εφαρμογής τους δεν είναι ενιαίο.

Ο e-ΕΦΚΑ επισημαίνει, για παράδειγμα, ότι οι νεότερες συμφωνίες με Σερβία, Αίγυπτο και Μολδαβία καλύπτουν όλους τους ασφαλισμένους του φορέα που εργάστηκαν στις αντίστοιχες χώρες. Αντίθετα, εννέα παλαιότερες συμφωνίες κλασικού τύπου δεν περιλαμβάνουν στο πεδίο εφαρμογής τους τη νομοθεσία συντάξεων δημοσίων υπαλλήλων και ναυτικών.

Γι’ αυτό δεν αρκεί να γνωρίζει κάποιος ότι υπάρχει σύμβαση μεταξύ της Ελλάδας και της χώρας όπου εργάστηκε. Πρέπει να ελεγχθεί ποια ακριβώς κατηγορία ασφαλισμένων καλύπτει και ποιες παροχές προβλέπει.

Πού υποβάλλεται η αίτηση

Για όσους έχουν εργαστεί σε περισσότερες χώρες της ΕΕ, η αίτηση σύνταξης υποβάλλεται κατά κανόνα στον συνταξιοδοτικό φορέα της χώρας κατοικίας, εφόσον ο ασφαλισμένος έχει εργαστεί και εκεί. Αν δεν έχει εργαστεί στη χώρα όπου κατοικεί, η διαδικασία ξεκινά συνήθως από τη χώρα της τελευταίας απασχόλησης. Στη συνέχεια οι αρμόδιοι φορείς ανταλλάσσουν τα απαραίτητα στοιχεία.

Ο e-ΕΦΚΑ διαθέτει αντίστοιχες διαδικασίες για αιτήσεις συνταξιοδότησης στο πλαίσιο τόσο της ευρωπαϊκής νομοθεσίας όσο και των διμερών συμβάσεων κοινωνικής ασφάλειας.

Γιατί οι υποθέσεις του εξωτερικού χρειάζονται περισσότερο έλεγχο

Οι συντάξεις με χρόνο εξωτερικού είναι συχνά πιο σύνθετες, καθώς χρειάζεται να πιστοποιηθούν περίοδοι ασφάλισης από διαφορετικούς φορείς και να ανταλλαγούν στοιχεία μεταξύ των κρατών. Επιπλέον, κάθε χώρα εφαρμόζει τη δική της νομοθεσία για το ποσό και την ηλικία συνταξιοδότησης.

Για τον ασφαλισμένο, το βασικό είναι ότι τα χρόνια εργασίας σε άλλη χώρα δεν πρέπει να θεωρούνται χαμένα. Εφόσον καλύπτονται από τους ευρωπαϊκούς κανόνες ή από ισχύουσα διμερή σύμβαση, μπορούν να αποδειχθούν καθοριστικά για τη θεμελίωση του συνταξιοδοτικού δικαιώματος.

Το τελικό αποτέλεσμα, όμως, δεν είναι μία ενιαία σύνταξη για όλα τα χρόνια. Κατά κανόνα, κάθε κράτος αναλαμβάνει το τμήμα που του αναλογεί με βάση τον χρόνο ασφάλισης που πραγματοποιήθηκε στο δικό του σύστημα.