Καύσωνας: Τι αλλάζει για πολίτες και εργαζομένους
Η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με ολοένα πιο ακραίες θερμοκρασίες, ενώ η Δικαιοσύνη καλείται πλέον να απαντήσει σε ερωτήματα που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν κυρίως πολιτικά ή περιβαλλοντικά. Καθώς το καλοκαίρι του 2026 ξεκινά με έντονα κύματα ζέστης στη Γαλλία, τη Γερμανία και γενικότερα στη Δυτική Ευρώπη, η σχέση ανάμεσα στον καύσωνα, την κλιματική κρίση και τα ανθρώπινα δικαιώματα παύει να αποτελεί θεωρητική συζήτηση.
Στο Παρίσι, όπου το θερμόμετρο αγγίζει τους 35°C και οι αρχές εκδίδουν συνεχείς προειδοποιήσεις, οι πολίτες δεν αναζητούν μόνο λίγη δροσιά και προστασία από τις υψηλές θερμοκρασίες. Αναζητούν και απαντήσεις σε ένα κρίσιμο νομικό ερώτημα: ποιος φέρει την ευθύνη όταν το κράτος δεν λαμβάνει επαρκή μέτρα προστασίας;
Τρεις αποφάσεις του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, σε συνδυασμό με τη γνωμοδότηση του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης, δείχνουν ότι διαμορφώνεται σταδιακά ένα νέο πλαίσιο κλιματικής λογοδοσίας. Πρόκειται για εξελίξεις που αφορούν άμεσα και την Ελλάδα.
Ο καύσωνας δεν είναι πλέον μόνο καιρικό φαινόμενο
Μετά από έναν Ιούνιο που κατέρριψε ρεκόρ δεκαετιών στη Γαλλία και συνδέθηκε με περισσότερους από 1.000 θανάτους σε όλη την Ευρώπη, ο Ιούλιος ξεκινά ακόμη πιο ανησυχητικά. Το φαινόμενο που οι μετεωρολόγοι αποκαλούν «Ωμέγα μπλοκ» έχει εγκλωβίσει θερμές αέριες μάζες από την Αφρική πάνω από τη Δυτική Ευρώπη, δημιουργώντας συνθήκες που πιέζουν τις αντοχές ανθρώπων, υποδομών και συστημάτων υγείας.
Οι επιπτώσεις είναι ήδη αισθητές. Τα νοσοκομεία δέχονται αυξημένη πίεση, κυρίως από ηλικιωμένους και ευάλωτες ομάδες. Η κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας αυξάνεται λόγω της χρήσης κλιματιστικών, ενώ η υπερθέρμανση ποταμών δημιουργεί προβλήματα ακόμη και στη λειτουργία πυρηνικών σταθμών στη Γαλλία.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, το ερώτημα γίνεται ολοένα πιο πιεστικό: έχουν τα κράτη νομική υποχρέωση να προστατεύουν τους πολίτες από τις συνέπειες της ακραίας ζέστης; Η απάντηση που δίνει πλέον η ευρωπαϊκή νομολογία είναι θετική.
Η υπόθεση που άλλαξε τα δεδομένα
Στις 9 Απριλίου 2024, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου εξέδωσε μια απόφαση-σταθμό στην υπόθεση KlimaSeniorinnen κατά Ελβετίας. Η υπόθεση αφορούσε μια ένωση ηλικιωμένων γυναικών από την Ελβετία, με μέσο όρο ηλικίας τα 73 έτη, οι οποίες υποστήριξαν ότι η χώρα τους δεν λάμβανε επαρκή μέτρα για την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης.
Οι προσφεύγουσες δεν περιορίστηκαν σε μια γενική διαμαρτυρία για την κλιματική αλλαγή. Κατέθεσαν ιατρικά έγγραφα, επιστημονικά στοιχεία και προσωπικές μαρτυρίες, περιγράφοντας πώς οι συχνότεροι και εντονότεροι καύσωνες επηρέαζαν άμεσα την υγεία και την καθημερινότητά τους. Εξήγησαν ότι αναγκάζονταν να παραμένουν για μεγάλα διαστήματα μέσα στα σπίτια τους, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις είχαν αντιμετωπίσει θερμοπληξίες ή ανάγκη νοσηλείας.
Το Δικαστήριο τις δικαίωσε. Έκρινε ότι το δικαίωμα στον σεβασμό της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής, όπως προστατεύεται από το άρθρο 8 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, περιλαμβάνει και την υποχρέωση των κρατών να προστατεύουν αποτελεσματικά τους πολίτες από τις σοβαρές συνέπειες της κλιματικής αλλαγής.
Παράλληλα, διαπίστωσε ότι η Ελβετία δεν διέθετε επαρκές και συγκεκριμένο πλαίσιο για τη μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου. Το κράτος δεν είχε θέσει σαφείς, μετρήσιμους στόχους, ούτε είχε υιοθετήσει ένα συνεκτικό σύστημα, όπως ένας εθνικός «προϋπολογισμός άνθρακα».
Ιδιαίτερη σημασία είχε και κάτι ακόμη: για πρώτη φορά σε κλιματική υπόθεση, το ΕΔΔΑ αναγνώρισε ότι μια ένωση μπορεί να προσφύγει εκπροσωπώντας μια σαφώς προσδιορισμένη και ευάλωτη ομάδα πολιτών. Η εξέλιξη αυτή ανοίγει τον δρόμο για συλλογικές προσφυγές και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες.
Δεν αρκεί η γενική ανησυχία
Η απόφαση για τις Ελβετίδες KlimaSeniorinnen δεν σημαίνει ότι κάθε πολίτης μπορεί να προσφύγει επιτυχώς στο Δικαστήριο επικαλούμενος γενικά την κλιματική αλλαγή. Την ίδια ημέρα, το ΕΔΔΑ έδωσε ένα διαφορετικό μήνυμα στην υπόθεση Carême κατά Γαλλίας.
Ο Damien Carême, πρώην δήμαρχος γαλλικής πόλης, υποστήριξε ότι η κλιματική αλλαγή απειλούσε την κατοικία του λόγω της ανόδου της στάθμης της θάλασσας. Ωστόσο, το Δικαστήριο απέρριψε την προσφυγή του, καθώς ο ίδιος δεν κατοικούσε πλέον στην περιοχή και δεν διατηρούσε ιδιοκτησία εκεί.
Με άλλα λόγια, το Δικαστήριο ξεκαθάρισε ότι δεν αρκεί μια γενική ανησυχία για τους μελλοντικούς κινδύνους της κλιματικής αλλαγής. Ο προσφεύγων πρέπει να αποδεικνύει έναν άμεσο, προσωπικό και ουσιαστικό δεσμό με τον κίνδυνο που επικαλείται.
Το κλιματικό άγχος δεν οδηγεί αυτομάτως σε καταδίκη κράτους
Ακόμη πιο πρόσφατα, τον Μάιο του 2025, το ΕΔΔΑ εξέτασε την υπόθεση De Conto κατά Ιταλίας. Η προσφεύγουσα υποστήριξε ότι η ανεπαρκής αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής από την Ιταλία και άλλα 32 κράτη είχε σοβαρές επιπτώσεις στην ψυχική της υγεία, προκαλώντας αυτό που συχνά αποκαλείται «κλιματικό άγχος».
Επικαλέστηκε, μεταξύ άλλων, παραβίαση του δικαιώματος στη ζωή και του δικαιώματος στον σεβασμό της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής. Το Δικαστήριο, ωστόσο, απέρριψε την προσφυγή.
Ως προς τα υπόλοιπα κράτη, έκρινε ότι δεν είχε δικαιοδοσία να εξετάσει την υπόθεση. Ως προς την Ιταλία, έκρινε ότι η προσφεύγουσα δεν απέδειξε πως είχε την ιδιότητα του «θύματος» κατά την έννοια της Σύμβασης. Τα ιατρικά στοιχεία που προσκόμισε δεν κρίθηκαν αρκετά για να αποδείξουν άμεση αιτιώδη σχέση ανάμεσα στα προβλήματα ψυχικής υγείας που επικαλούνταν και στις παραλείψεις του κράτους για την κλιματική πολιτική.
Τι σημαίνουν όλα αυτά για τους πολίτες και τους εργαζομένους
Από τη νέα αυτή νομολογία προκύπτουν τρεις βασικές κατευθύνσεις δικαιωμάτων.
Πρώτον, οι πολίτες μπορούν πλέον να απαιτούν από τα κράτη όχι απλώς γενικές δεσμεύσεις, αλλά συγκεκριμένα σχέδια για την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης. Τα σχέδια αυτά πρέπει να περιλαμβάνουν σαφείς στόχους, μετρήσιμα βήματα και αποτελεσματικούς μηχανισμούς εφαρμογής.
Δεύτερον, η προστασία της υγείας στην εργασία αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε περιόδους καύσωνα. Όσοι εργάζονται σε εξωτερικούς χώρους, όπως οικοδόμοι, διανομείς, εργάτες σε οδικά έργα και εργαζόμενοι σε αγροτικές εργασίες, χρειάζονται ειδικά μέτρα προστασίας. Το κράτος οφείλει να θεσπίζει κανόνες για διαλείμματα, πρόσβαση σε νερό, σκιερούς χώρους και, όπου απαιτείται, διακοπή εργασιών σε ακραίες θερμοκρασίες.
Τρίτον, τα εθνικά δικαστήρια δεν μπορούν να απορρίπτουν αβασάνιστα τις κλιματικές προσφυγές. Οφείλουν να εξετάζουν την ουσία των ισχυρισμών, ιδίως όταν οι προσφεύγοντες ανήκουν σε ευάλωτες ομάδες ή αποδεικνύουν συγκεκριμένη έκθεση σε κίνδυνο.
Η σημασία της γνωμοδότησης της Χάγης
Η τάση αυτή δεν περιορίζεται στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Το 2025, το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης χαρακτήρισε την κλιματική κρίση υπαρξιακή απειλή και υπογράμμισε ότι τα κράτη έχουν νομικές υποχρεώσεις ως προς την προστασία του κλίματος.
Η γνωμοδότηση αυτή στηρίζεται στην ιδέα ότι χωρίς ένα υγιές περιβάλλον δεν μπορούν να διασφαλιστούν θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα, όπως το δικαίωμα στη ζωή, στην υγεία και στην αξιοπρεπή διαβίωση.
Παρότι μια γνωμοδότηση του Διεθνούς Δικαστηρίου δεν έχει την ίδια δεσμευτικότητα με μια καταδικαστική απόφαση, έχει μεγάλη πολιτική και νομική βαρύτητα. Στέλνει σαφές μήνυμα ότι η διεθνής έννομη τάξη κινείται προς μια νέα εποχή κλιματικής ευθύνης και λογοδοσίας.
Η Ελλάδα μπροστά στην πρόκληση του καύσωνα
Στην Ελλάδα, η προστασία των εργαζομένων από τον καύσωνα βασίζεται κυρίως σε εγκυκλίους και οδηγίες που εκδίδει κάθε χρόνο το Υπουργείο Εργασίας. Όταν οι θερμοκρασίες γίνονται επικίνδυνες, ενεργοποιούνται συγκεκριμένα μέτρα για την προστασία των εργαζομένων και των ευάλωτων ομάδων.
Για χειρωνακτικές εργασίες σε εξωτερικούς χώρους, όπως οικοδομές, τεχνικά έργα και οδικές εργασίες, μπορεί να επιβάλλεται υποχρεωτική παύση εργασιών τις πιο θερμές ώρες της ημέρας. Αντίστοιχα μέτρα εφαρμόζονται και για τους διανομείς που εργάζονται με δίκυκλο. Σε περίπτωση μη συμμόρφωσης, οι εργοδότες αντιμετωπίζουν πρόστιμα.
Παράλληλα, προβλέπονται μέτρα όπως τηλεργασία ή ευέλικτο ωράριο για εργαζομένους που ανήκουν σε ομάδες υψηλού κινδύνου, όπως άτομα με καρδιολογικά ή αναπνευστικά προβλήματα και έγκυες εργαζόμενες.
Οι εργοδότες οφείλουν επίσης να λαμβάνουν πρακτικά μέτρα στους χώρους εργασίας. Αυτά περιλαμβάνουν πρόσβαση σε δωρεάν πόσιμο νερό, χώρους σκίασης ή κλιματισμού για διαλείμματα και κατάλληλο εξοπλισμό προστασίας όπου χρειάζεται.
Την ίδια στιγμή, οι δήμοι ανοίγουν κλιματιζόμενους χώρους, όπως ΚΑΠΗ και Λέσχες Φιλίας, για πολίτες που δεν έχουν πρόσβαση σε κλιματισμό. Ειδικές ομάδες κοινωνικής υποστήριξης παρέχουν νερό και είδη πρώτης ανάγκης σε άστεγους και άλλες ευάλωτες ομάδες.
Είναι όμως αρκετά αυτά τα μέτρα;
Τα μέτρα που λαμβάνονται στην Ελλάδα εστιάζουν κυρίως στην άμεση αντιμετώπιση του κινδύνου. Απαντούν, δηλαδή, στο ερώτημα τι πρέπει να γίνει σήμερα, όταν η θερμοκρασία φτάνει ή ξεπερνά τους 40°C.
Ωστόσο, η νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου θέτει ένα βαθύτερο ζήτημα. Δεν αρκεί η διαχείριση της έκτακτης ανάγκης. Τα κράτη οφείλουν να διαθέτουν μακροπρόθεσμη, συνεκτική και αποτελεσματική στρατηγική για την κλιματική κρίση.
Το ερώτημα που μένει να κριθεί είναι αν τα ελληνικά εθνικά σχέδια για το κλίμα είναι αρκετά συγκεκριμένα και αποτελεσματικά ώστε να ανταποκρίνονται στα κριτήρια που διαμορφώνει πλέον το ΕΔΔΑ. Καθώς οι καύσωνες γίνονται συχνότεροι και εντονότεροι, δεν αποκλείεται στο μέλλον να δούμε και στην Ελλάδα προσφυγές που θα αμφισβητούν την επάρκεια της κρατικής πολιτικής.
Η κλιματική κρίση δεν είναι πια μόνο ζήτημα περιβαλλοντικής πολιτικής. Είναι ζήτημα δημόσιας υγείας, εργασιακής προστασίας, κοινωνικής δικαιοσύνης και θεμελιωδών δικαιωμάτων.
Από το daily.nb.org
- 24 λεπτά πριν ΔΥΠΑ: Ξεκινά αύριο (4/7) νέο πρόγραμμα επαγγελματικής κατάρτισης
- 45 λεπτά πριν ΑΣΕΠ: Ολοκληρώθηκε η επιλογή για θέσεις στην Περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου
- 1 ώρα πριν Μεσσηνία: Πνιγμός 6χρονου σε πισίνα – Τι ερευνούν οι αρχές
