Χρηματοοικονομική Ψυχολογία: Πόσα χρήματα επιτρέπουμε στον εαυτό μας να βγάλει;
Οι κρυφές πεποιθήσεις που δημιουργούν το αόρατο οικονομικό μας «ταβάνι».
Συνήθως πιστεύουμε πως το εισόδημά μας διαμορφώνεται από την οικονομία, τις ευκαιρίες, την εκπαίδευση, τις τρέχουσες συγκυρίες, το κοινωνικό περιβάλλον και την αγορά στην οποία δραστηριοποιούμαστε.
Γράφει η Ράνια Τσάβαλου (*)
H Ράνια Τσάβαλου, Principal Consultant στην Achieve Performance.
Μέσα από την πολυετή εμπειρία μου ως σύμβουλος και εκπαιδεύτρια σε επιχειρήσεις, αλλά και ως Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας, έχω παρατηρήσει επανειλημμένα πόσο διαφορετική μπορεί να είναι η οικονομική συμπεριφορά ανθρώπων που εργάζονται σε παρόμοιες συνθήκες, με αντίστοιχες δυνατότητες και πόρους, και παρ’ όλα αυτά καταλήγουν σε εντελώς διαφορετικά οικονομικά αποτελέσματα.
Η Χρηματοοικονομική Ψυχολογία μάς δείχνει ότι υπάρχει και ένας λιγότερο ορατός παράγοντας:
Τι πιστεύουμε εμείς για το χρήμα.
Και ακόμη βαθύτερα:
Τι μάθαμε από μικροί ότι είναι το χρήμα, ποιοι άνθρωποι το έχουν και πόσο από αυτό «επιτρέπεται» να έχουμε εμείς.
Τι ακούγαμε μεγαλώνοντας;
Πριν αναρωτηθούμε:
«Πώς θα βγάλουμε περισσότερα χρήματα;»
ίσως χρειάζεται να αναρωτηθούμε πρώτα:
«Τι πιστεύουμε πραγματικά για τα χρήματα;»
Διαλέξτε ποιες από τις παρακάτω φράσεις ακούγατε στο σπίτι σας μεγαλώνοντας — και προσθέστε όσες ακόμη θυμάστε από τη δική σας οικογένεια:
«Τα λεφτά βγαίνουν με δυσκολία.»
«Αρκέσου στα λίγα.»
«Εμείς είμαστε φτωχοί άνθρωποι αλλά τίμιοι.»
«Φτωχοί γεννηθήκαμε και φτωχοί θα πεθάνουμε.»
«Τα λεφτά είναι για τους λίγους.»
«Με τίμια δουλειά δεν πλουτίζει κανείς.»
«Να απλώνουμε τα πόδια μας μέχρι εκεί που φτάνει το πάπλωμά μας.»
«Τα αγαθά κόποις κτώνται.»
«Τι τα θέλουμε τα πολλά λεφτά; Υγεία να έχουμε.»
«Τα λεφτά δεν φέρνουν την ευτυχία.»
«Ο κόσμος δεν έχει λεφτά.»
«Οι πλούσιοι είναι όλοι κλέφτες.»
Ένα παιδί απορροφά αυτές τις φράσεις ως αλήθειες για το πώς λειτουργεί ο κόσμος, χωρίς να συνειδητοποιεί ότι δεν αποτελούν αντικειμενικές αλήθειες, αλλά αντιλήψεις μιας συγκεκριμένης οικογένειας, μιας συγκεκριμένης εποχής και ενός συγκεκριμένου κοινωνικού περιβάλλοντος.
«Εγώ είμαι άτυχη»
Σε ένα σεμινάριο που είχα πραγματοποιήσει σε μεγάλη ασφαλιστική εταιρεία με θέμα την αύξηση της παραγωγής, μία ασφαλιστική σύμβουλος επαναλάμβανε συνεχώς ότι ο λόγος που δεν κατάφερνε να κάνει τις πωλήσεις που ήθελε ήταν απλός:
Ήταν άτυχη.
Ακόμη και όταν κατάφερνε να κάνει μια πώληση, όπως έλεγε, κάτι συνέβαινε και ο πελάτης ακύρωνε το συμβόλαιο.
Σε κάποιο σημείο της εκπαίδευσης, κατά τη διάρκεια μιας άσκησης όπου διερευνούσαμε τις αντιλήψεις μας για το χρήμα και την επιτυχία, άρχισε ξαφνικά να κλαίει.
Μας περιέγραψε ότι το ίδιο εκείνο πρωί είχε πάει τη μητέρα της στον γιατρό — γι’ αυτό, μάλιστα, είχε καθυστερήσει να έρθει στο σεμινάριο.
Όταν τελείωσαν, η μητέρα της, θέλοντας να την ευχαριστήσει, της είπε:
«Θα σου έδινα την ευχή μου, κόρη μου, αλλά τι να την κάνεις, τόσο άτυχη που είσαι!»
Εκείνη τη στιγμή η γυναίκα συνειδητοποίησε ότι αυτό που μέχρι τότε θεωρούσε αντικειμενικό χαρακτηριστικό της ζωής της — «είμαι άτυχη» — ήταν μια αντίληψη που άκουγε και κουβαλούσε μέσα της για χρόνια.
Και φυσικά δεν επηρέαζε μόνο την παραγωγή της ως ασφαλιστικής συμβούλου.
Επηρέαζε τον τρόπο με τον οποίο ερμήνευε ολόκληρη τη ζωή της.
Το οικονομικό μας «ταβάνι»
Σε ένα άλλο σεμινάριο πωλήσεων, πάλι σε ασφαλιστικό γραφείο, διερευνούσαμε τις αντιλήψεις των συμμετεχόντων για το χρήμα.
Οι αντιλήψεις που έχουμε εγγράψει σχετικά με το χρήμα, φυσικά, δεν προέρχονται μόνο από την οικογένεια. Το σχολείο, η ευρύτερη κοινωνία, η περιοχή στην οποία μεγαλώνουμε και οι άνθρωποι γύρω μας συμμετέχουν επίσης στη διαμόρφωσή μας.
Το συγκεκριμένο γραφείο βρισκόταν σε μια μικρή επαρχιακή πόλη.
Μία φράση εμφανίστηκε σχεδόν σε ολόκληρη την ομάδα:
«Κοίτα να πιάσεις μια δουλειά στο Δημόσιο, να έχεις το κεφάλι σου ήσυχο.»
Την άκουγαν σχεδόν όλοι καθημερινά μεγαλώνοντας.
Κάποια στιγμή οι συμμετέχοντες αναφώνησαν με ανακούφιση:
«Ορίστε! Αυτά που λες δεν ισχύουν. Κανένας από εμάς δεν μπήκε στο Δημόσιο. Ίσα ίσα που γίναμε ελεύθεροι επαγγελματίες!»
Και τότε παρενέβη ο προϊστάμενός τους:
«Μα πώς δεν ισχύουν; Όλοι σας βγάζετε κάθε μήνα περίπου όσα χρήματα θα παίρνατε αν ήσασταν στο Δημόσιο, παρόλο που η δουλειά σας σάς δίνει τη δυνατότητα για πολύ υψηλότερο εισόδημα.»
Έπεσε σιωπή. Γιατί ξαφνικά μπορούσαν όλοι να αντιληφθούν ότι, παρότι είχαν επιλέξει έναν διαφορετικό επαγγελματικό δρόμο, ασυνείδητα εξακολουθούσαν να κινούνται μέσα στο ίδιο οικονομικό όριο που είχε εγγραφεί μέσα τους.
Οικονομικά σενάρια (Money Scripts)
Οι αντιλήψεις που κληρονομούμε από την οικογένειά μας και το κοινωνικό μας περιβάλλον σχετικά με το χρήμα είναι γνωστές στη Χρηματοοικονομική Ψυχολογία (Financial Psychology) ως «οικονομικά σενάρια» (Money Scripts).
Επιστημονικές έρευνες δείχνουν ότι οι αντιλήψεις μας για το χρήμα συνδέονται με τον τρόπο με τον οποίο το κερδίζουμε, το διαχειριζόμαστε, το αποταμιεύουμε ή το επενδύουμε και, κατ’ επέκταση, με την οικονομική μας κατάσταση.
Μία από τις πιο γνωστές ερευνητικές προσεγγίσεις γύρω από τα «Οικονομικά Σενάρια» (Money Scripts) αναπτύχθηκε από τον χρηματοοικονομικό ψυχολόγο Dr. Brad Klontz και τους συνεργάτες του. Το 2011 δημοσίευσαν στο Journal of Financial Therapy τη μελέτη μέσα από την οποία αναπτύχθηκε το Klontz Money Script Inventory (KMSI) και αναδείχθηκαν τέσσερα βασικά μοτίβα οικονομικών πεποιθήσεων.
Σύμφωνα με αυτή την προσέγγιση, οι αντιλήψεις και τα μηνύματα γύρω από το χρήμα που ακούμε και απορροφούμε κατά την παιδική ηλικία μπορούν να διαμορφώσουν ένα ασυνείδητο εσωτερικό σενάριο, επηρεάζοντας την οικονομική μας συμπεριφορά ως ενήλικες.
- Η «Οικονομική Αποφυγή» (Money Avoidance)
Οι έρευνες του Dr. Klontz έδειξαν ότι οι άνθρωποι που πιστεύουν ότι «το χρήμα είναι κακό», ότι «οι πλούσιοι είναι άπληστοι» ή ότι «δεν αξίζω να έχω χρήματα» εμφανίζουν χαμηλότερα επίπεδα εισοδήματος και καθαρής οικονομικής θέσης (net worth).
Πώς μπορεί να μας επηρεάζει: Μπορεί, για παράδειγμα, να αποφεύγουμε να ζητήσουμε αύξηση, να μη διεκδικούμε καλύτερες θέσεις ή να κοστολογούμε χαμηλότερα τη δουλειά μας, επειδή σε ένα βαθύτερο επίπεδο έχουμε συνδέσει τα πολλά χρήματα με κάτι αρνητικό ή ηθικά επιλήψιμο.
- Η «Οικονομική Λατρεία» (Money Worship)
Αν στην οικογένειά μας κυριαρχούσε η αντίληψη ότι «τα χρήματα λύνουν όλα τα προβλήματα» ή ότι «η ευτυχία αγοράζεται», μπορεί να αρχίσουμε να αντιμετωπίζουμε το χρήμα σαν τη λύση σε όλα.
Πώς μπορεί να μας επηρεάζει: Μπορεί να κυνηγάμε διαρκώς περισσότερα χρήματα, αλλά ποτέ να μη νιώθουμε ότι είναι αρκετά. Μπορεί επίσης να εργαζόμαστε εξαντλητικά (workaholism) εις βάρος της υγείας ή των σχέσεών μας ή να αναζητούμε μέσω της κατανάλωσης την ικανοποίηση που μας λείπει.
- Οικονομικό Status (Money Status)
Αν στο σπίτι μας η αυτοαξία του ανθρώπου ήταν έντονα συνδεδεμένη με την οικονομική του θέση και τα υλικά αγαθά — «Τι θα πει ο κόσμος αν δεν έχουμε καλό αυτοκίνητο;» — μπορεί να μάθουμε να ταυτίζουμε το χρήμα με την κοινωνική αποδοχή και την προσωπική αξία.
Πώς μπορεί να μας επηρεάζει: Μπορεί να επιδιώκουμε το χρήμα όχι τόσο για την οικονομική μας ασφάλεια όσο για την εικόνα και την προβολή, οδηγούμενοι ακόμη και σε υπερβολικό δανεισμό ή αγορές εντυπωσιασμού.
- Οικονομική Επαγρύπνηση (Money Vigilance)
Αν μεγαλώσαμε με το μόνιμο άγχος της επιβίωσης — «δεν έχουμε», «πρέπει να φυλάμε για τις δύσκολες μέρες» — μπορεί να αναπτύξουμε ιδιαίτερα αυξημένη επαγρύπνηση γύρω από το χρήμα.
Πώς μπορεί να μας επηρεάζει: Από τη μία πλευρά μπορεί να μας βοηθά να αποταμιεύουμε και να είμαστε προσεκτικοί. Όταν όμως γίνεται υπερβολική, μπορεί να αυξάνει το άγχος μας γύρω από το χρήμα και να μας κάνει υπερβολικά επιφυλακτικούς απέναντι σε οποιοδήποτε οικονομικό ρίσκο.
Τι συμβαίνει ειδικά στην Ελλάδα; Δεδομένα και έρευνες
Η σύνδεση ανάμεσα στις πεποιθήσεις και στην οικονομική συμπεριφορά αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον όταν δούμε τι συμβαίνει ειδικά στην Ελλάδα.
Μια πρόσφατη και ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα πανελλαδική έρευνα της Focus Bari, με τίτλο «Οικονομική Ψυχολογία των Ελλήνων: Στάσεις και Συμπεριφορές», που δημοσιεύτηκε τον Ιανουάριο του 2025, χαρτογραφεί πλευρές του τρόπου με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε το χρήμα στην Ελλάδα.
Α. Η «Νοοτροπία Έλλειψης» και η απαισιοδοξία
Το εύρημα: Δύο στους τρεις Έλληνες θεωρούν δύσκολο το χτίσιμο μεγάλης περιουσίας από το μηδέν στην Ελλάδα.
Πώς μπορεί να μας επηρεάζει: Μια τέτοια συλλογική αντίληψη μπορεί να λειτουργήσει ως «ταβάνι». Αν πιστεύουμε ότι η αγορά είναι καταδικασμένη και ότι κανείς δεν έχει χρήματα, μπορεί να γινόμαστε πιο διστακτικοί στο να διεκδικήσουμε υψηλότερες αμοιβές ή να αναπτύξουμε περισσότερο τη δουλειά μας.
Β. Η σύνδεση του πλούτου με την «ανηθικότητα» (Money Avoidance)
Το εύρημα: Περίπου δύο στους τρεις Έλληνες θεωρούν σπάνιο να αποκτήσει κάποιος πολλά χρήματα στην Ελλάδα με απολύτως έντιμους και νόμιμους τρόπους.
Πώς μπορεί να μας επηρεάζει: Εδώ συναντάμε ένα γνώριμο ελληνικό οικογενειακό σενάριο. Αν έχουμε μάθει ότι «για να βγάλεις πολλά λεφτά πρέπει να κλέψεις ή να είσαι λαμόγιο», μπορεί να δημιουργείται μέσα μας μια σύγκρουση: από τη μία θέλουμε να αυξήσουμε το εισόδημά μας και από την άλλη δεν θέλουμε να ταυτιστούμε με κάτι που θεωρούμε ανήθικο.
Γ. Ο φόβος του ρίσκου και των επενδύσεων
Και άλλες έρευνες καταγράφουν σημαντική επιφυλακτικότητα των Ελλήνων απέναντι στις επενδύσεις. Σε έρευνα της Plum το 2025, το 65% δήλωσε ότι η αστάθεια των αγορών το είχε κάνει πιο προσεκτικό απέναντι στις επενδύσεις, ενώ το 42% δήλωσε ότι αποφεύγει εντελώς τον επενδυτικό κίνδυνο.
Πώς μπορεί να μας επηρεάζει: Η προσοχή απέναντι στο ρίσκο είναι απαραίτητη. Όταν όμως μετατρέπεται σε απόλυτη αποφυγή, μπορεί να περιορίζει και επιλογές που θα μπορούσαν να συμβάλουν στην οικονομική μας εξέλιξη.
Δ. Η ψυχολογική εξάρτηση από την οικονομική μας κατάσταση
Το εύρημα: Το 79% των Ελλήνων δηλώνει ότι όταν τα οικονομικά του δεν πηγαίνουν καλά, επηρεάζεται αρνητικά και η ψυχολογία του.
Πώς μπορεί να μας επηρεάζει: Το χρήμα δεν λειτουργεί απλώς ως μέσο συναλλαγής. Συνδέεται βαθιά με την αίσθηση ασφάλειας, ελέγχου και συναισθηματικής σταθερότητας. Όσο περισσότερο εξαρτάται η ψυχική μας ισορροπία από την οικονομική μας κατάσταση, τόσο μεγαλύτερο μπορεί να γίνεται και το άγχος γύρω από το χρήμα.
Αλλάζοντας το Οικονομικό μας Σενάριο
Οι πεποιθήσεις μας για το χρήμα δεν αλλάζουν από τη μία στιγμή στην άλλη. Το πρώτο βήμα είναι να αρχίσουμε να τις αναγνωρίζουμε, να παρατηρούμε ποιες φράσεις κουβαλάμε ακόμη μέσα μας και να αναρωτιόμαστε από πού προέρχονται.
Δεν μπορούμε να ελέγξουμε όλες τις οικονομικές συνθήκες γύρω μας.
Μπορούμε όμως να αναγνωρίσουμε ποιο μέρος του οικονομικού μας «ταβανιού» βρίσκεται μέσα μας. Και έτσι να αρχίσουμε να αλλάζουμε και να ξαναγράφουμε το Οικονομικό μας Σενάριο με έναν τρόπο που να λειτουργεί περισσότερο υπέρ μας, να στηρίζει την οικονομική μας ασφάλεια και να μας επιτρέπει να δημιουργούμε καλύτερες συνθήκες ζωής.
(*) Η Ράνια Τσάβαλου είναι Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας, συγγραφέας και σύμβουλος επιχειρήσεων, με πολυετή εμπειρία στην εκπαίδευση και ανάπτυξη ανθρώπινου δυναμικού. Είναι κάτοχος MA στη Συμβουλευτική και Ψυχοθεραπεία και έχει συνεργαστεί επί σειρά ετών με επαγγελματίες, στελέχη και ομάδες επιχειρήσεων. Σήμερα είναι Principal Consultant στην Achieve Performance.
- 14 λεπτά πριν ΕΣΠΑ: 8,26 εκατ. ευρώ για την αναβάθμιση του ΕΣΥ – Οι δύο νέες παρεμβάσεις
- 41 λεπτά πριν e-ΕΦΚΑ: Ελληνογερμανικές ημερίδες για συντάξεις – Ποιοι μπορούν να συμμετάσχουν
- 50 λεπτά πριν Χρηματοοικονομική Ψυχολογία: Πόσα χρήματα επιτρέπουμε στον εαυτό μας να βγάλει;
