Αττική: Θα αρκούσαν τα 2.000 καταφύγια σε ένα σενάριο μαζικού βομβαρδισμού;
Η συζήτηση για την πολιτική προστασία επανέρχεται σχεδόν αυτόματα κάθε φορά που ξεσπά μια πολεμική σύγκρουση στον κόσμο. Το ίδιο συμβαίνει και στην Ελλάδα, όπου αναζωπυρώνεται το ερώτημα για το αν υπάρχουν επαρκή καταφύγια και κατά πόσο αυτά θα μπορούσαν να προστατεύσουν τον πληθυσμό σε μια ακραία κρίση. Ωστόσο, η πραγματικότητα που αποκαλύπτουν τα στοιχεία για τα καταφύγια της Αττικής είναι πολύ πιο σύνθετη και λιγότερο καθησυχαστική από ό,τι ίσως φαντάζεται κανείς.
Τα καταφύγια της Αττικής και τα όρια της προστασίας
Ο συγγραφέας και ερευνητής Κωνσταντίνος Κυρίμης παρουσιάζει στοιχεία που δείχνουν ότι τα καταφύγια δεν μπορούν να θεωρηθούν εύκολη λύση για την προστασία του πληθυσμού. Τα περισσότερα από αυτά έχουν εγκαταλειφθεί εδώ και δεκαετίες, ενώ ακόμη και αν συντηρούνταν κανονικά, η χωρητικότητά τους θα κάλυπτε ένα ελάχιστο ποσοστό των κατοίκων της Αθήνας και πολύ περισσότερο του συνόλου της Αττικής.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το μεγαλύτερο γνωστό καταφύγιο της πρωτεύουσας, στον Λόφο Αρδηττού, το οποίο μπορεί να φιλοξενήσει περίπου 1.300 άτομα — αριθμός ιδιαίτερα μικρός σε σχέση με τον πληθυσμό της πόλης.
Ένα εγκαταλειμμένο καταφύγιο κοντά στο Μικρολίμανο
Ο κ. Κυρίμης παρουσίασε δύο καταφύγια στην ευρύτερη περιοχή του Πειραιά. Το πρώτο βρίσκεται στη συμβολή των λεωφόρων Βασιλέως Γεωργίου και Αλεξάνδρου Παπαναστασίου, μετά το Μικρολίμανο.
Σήμερα παραμένει κλειστό, με μια παλιά σκουριασμένη πόρτα να απομονώνει το εσωτερικό του από τον έξω κόσμο και από μια διαφορετική εποχή. Από ένα μικρό άνοιγμα είναι ορατή η εικόνα εγκατάλειψης: δεκάδες μπουκάλια, κουτιά αναψυκτικών και άλλα αντικείμενα έχουν συσσωρευτεί σχηματίζοντας έναν πυκνό σωρό που καλύπτει την αρχή της εισόδου.
Η σημερινή εικόνα απέχει πολύ από τη λειτουργία που είχε το καταφύγιο στο παρελθόν. Όπως εξηγεί ο ερευνητής:
«Υπάρχουν δύο επίπεδα τα οποία είναι με θαλάμους και στο τρίτο επίπεδο υπάρχουν χώροι υγιεινής, τουαλέτες, ντους. Κανονικά έχει και δύο εξόδους διαφυγής σε δύο διαφορετικά σημεία του λόφου, αλλά με τη σύγχρονη δόμηση έχουν πια σφραγιστεί και δεν είναι δυνατή η πρόσβαση από κάποιο άλλο σημείο».
Το ιστορικό παράδοξο των καταφυγίων
Το συγκεκριμένο καταφύγιο κατασκευάστηκε την περίοδο 1943-1944 από τις γερμανικές δυνάμεις κατοχής.
«Προφανώς όχι για προστασία δικιά μας αλλά για δικιά τους».
Κατά την αποχώρησή τους το 1944, οι Γερμανοί προσπάθησαν να ανατινάξουν τις εγκαταστάσεις. Όπως αναφέρει ο κ. Κυρίμης, «αλλά ήταν τόσο καλά κατασκευασμένα που δεν κατέστη εφικτό και στις αρχές της δεκαετίας του 1950 επιθεωρήθηκαν από τη δική μας Παθητική Αεράμυνα και όσα ήταν λειτουργικά εντάχθηκαν στο δικό μας Σύστημα Παθητικής Αεράμυνας».
Το γεγονός ότι αρκετά από αυτά τα καταφύγια σώθηκαν δημιουργεί, όπως σημειώνει, ένα ιδιότυπο ιστορικό παράδοξο: το ενδεχόμενο «σε έναν μελλοντικό πόλεμο κάποιοι από εμάς θα φιλοξενηθούν σε καταφύγια που κατασκεύασαν οι Γερμανοί τη δεκαετία του 1940».
Το δεύτερο καταφύγιο στον Πειραιά
Το δεύτερο καταφύγιο που επισκέφθηκαν στην περιοχή ήταν προσβάσιμο, ωστόσο βρίσκεται επίσης σε κατάσταση εγκατάλειψης.
Η είσοδός του εντοπίζεται σε ένα μικρό δασύλλιο, όπου μια πρόχειρα καλυμμένη τρύπα οδηγεί σε ένα υπόγειο, δαιδαλώδες δίκτυο διαδρόμων — έναν χώρο που δύσκολα φαντάζεται κανείς ότι υπάρχει κάτω από την επιφάνεια της πόλης.
Σύμφωνα με τον κ. Κυρίμη, παλαιότερα οι έφηβοι της γειτονιάς γνώριζαν την ύπαρξη του καταφυγίου και αντιμετώπιζαν την κάθοδο ως δοκιμασία θάρρους.
«Θυμάμαι φίλους μου που λέγανε ότι κατεβαίνανε τα σκαλιά χωρίς φακό να δούνε ποιος είναι ο πιο γενναίος και ποιος θα φτάσει όσο πιο χαμηλά γίνεται».
Παρά την εγκατάλειψη, το καταφύγιο είναι ιδιαίτερα ανθεκτικής κατασκευής.
«Το καταφύγιο αυτό είναι πάρα πολύ καλά κατασκευασμένο. Είναι γύρω στα 12 έως 15 μέτρα κάτω απ’ τη γη. Είναι και αυτό στρατηγικών προδιαγραφών, άρα παρέχει πάρα πολύ μεγάλη ασφάλεια. Εντούτοις, επειδή έχει αλλάξει πάρα πολύ η δόμηση στην περιοχή, ενώ αυτό το καταφύγιο κανονικά έχει τέσσερις εισόδους και εξόδους, οι τρεις έχουν κλείσει πλέον και υπάρχει μόνο μία είσοδος-έξοδος, κάτι που κάνει τον χώρο αυτό επισφαλή. Όλα τα καταφύγια, βάσει προδιαγραφών, έπρεπε να είχαν τουλάχιστον μία ακόμα έξοδο κινδύνου, ώστε αν καταρρεύσει η κύρια είσοδος, να μπορούν να φύγουν ασφαλείς οι άνθρωποι κάπου αλλού».
Τα παλιά καταφύγια και τα σύγχρονα όπλα
Ακόμη κι αν υπήρχε εκτεταμένο πρόγραμμα αποκατάστασης των καταφυγίων, ο κ. Κυρίμης εκτιμά ότι αυτό από μόνο του δεν θα αρκούσε για να δημιουργήσει αίσθημα ασφάλειας.
«Σίγουρα, αν κάποιος είναι στη μέση του δρόμου, είναι απόλυτα εκτεθειμένος. Αν πάει σε μια πολυκατοικία, είναι λιγότερο εκτεθειμένος. Αν πάει στο υπόγειο, ακόμα λιγότερο και αν πάει σε ένα κανονικό καταφύγιο, πολύ λιγότερο.
Τα παλιά καταφύγια δεν μπορούν να ανταπεξέλθουν και να αντέξουν εναντίον σύγχρονων όπλων. Αλλά δεν είναι και αυτή η φιλοσοφία. Η φιλοσοφία του ‘40 ήταν ότι ο βομβαρδισμός γινόταν με τον τρόπο του λεγόμενου carpet bombing. Περνάγανε πάρα πολλά αεροσκάφη, ρίχνανε εκατοντάδες βόμβες, χωρίς να έχουν πολύ μεγάλη ευστοχία, και ο στόχος ήταν ένα μικρό ποσοστό να πέσει πάνω στο στόχο, με αποτέλεσμα οι υπόλοιπες βόμβες να πέφτουν αριστερά και δεξιά, με πάρα πολλά παράπλευρα θύματα.
Πλέον, τα πολεμικά όπλα έχουν γίνει πολύ πιο εξελιγμένα. Σκεφτείτε ότι μπορεί ένας πύραυλος να έχει εμβέλεια 250 χιλιόμετρα και στα 250 χιλιόμετρα να έχει τον λεγόμενο κύκλο σφάλματος 10 μέτρα. Άρα, σημαίνει ότι στοχεύω ένα κτίριο, θα πετύχω μόνο αυτό το κτίριο και ιδεατά μπορεί να πετύχω και συγκεκριμένο όροφο του κτιρίου. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν θα υπάρχουν νεκροί, αλλά σίγουρα θα είναι πολύ λιγότερες οι παράπλευρες απώλειες».
Σύμφωνα με τον ίδιο, ακόμη και χώρες με ιδιαίτερα ανεπτυγμένο δίκτυο καταφυγίων δεν μπορούν να καλύψουν το σύνολο του πληθυσμού. Όπως σημειώνει, καμία χώρα — «ακόμα και η Ελβετία, χώρα- πρότυπο στο κομμάτι των καταφυγίων, ποσοτικά και ποιοτικά» — δεν μπορεί να φιλοξενήσει σε αυτά περισσότερο από το 5% έως 10% των πολιτών.
Η λογική της πολιτικής προστασίας σε περίπτωση πολέμου, όπως εξηγεί, δεν περιορίζεται στην παραμονή των πολιτών στις πόλεις: «δεν είναι τόσο ότι να μείνουμε όλοι στην πόλη και να πάμε στα καταφύγια, αλλά να ενεργοποιηθούν και άλλα σχέδια, όπως να φύγουμε από τα κεντρικά σημεία και από τις πόλεις και να μείνουν πίσω μόνο αυτοί που χρειάζονται για τη λειτουργία της».
Μπορούν οι σταθμοί του μετρό να λειτουργήσουν ως καταφύγια;
Στη συζήτηση για την προστασία των πολιτών συχνά αναφέρεται και το ενδεχόμενο αξιοποίησης των σταθμών του μετρό ως χώρων προστασίας. Ωστόσο, σύμφωνα με τον κ. Κυρίμη, ούτε αυτή αποτελεί ρεαλιστική λύση.
«Αν πάει κάποιος στο μετρό του Συντάγματος, στις 9 η ώρα το πρωί, εν καιρώ ειρήνης, θα καταλάβει γιατί δεν μπορεί να το σκεφτεί αυτό στον πόλεμο. Ακόμα δεν έχουμε ως λαός τη νοοτροπία όταν φτάνει ο συρμός να βγαίνουν πρώτα αυτοί που είναι μέσα και μετά να μπαίνουμε εμείς, πόσω μάλλον να έχουμε την ψυχολογία εν μέσω πολέμου και πανικού να μπορέσουμε να κινηθούμε 5.000 άτομα μέσα στον σταθμό. Νομίζω ότι στατιστικά είναι πολύ πιο πιθανό να υπάρχουν νεκροί αν ποδοπατηθούν μέσα στο μετρό, από το να ξεφύγει ένας τούρκικος πύραυλος ή ένα ντρόουν από το Ιράν».
Ο ρόλος της εκπαίδευσης στην πολιτική προστασία
Πέρα από τις υποδομές, καθοριστικό ρόλο παίζει και η εκπαίδευση της κοινωνίας για τη διαχείριση έκτακτων καταστάσεων.
«Ως κοινωνία περιμένουμε τώρα μόνο με τα καταφύγια να σωθούμε, ενώ παίζει πολύ σημαντικό ρόλο η εκπαίδευση».
Ο ίδιος φέρνει ως παράδειγμα μια μεγάλη άσκηση που πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα το 1939.
«Να σας πω ενδεικτικά ότι το 1939 έγινε μια πολύ μεγάλη άσκηση στην Αθήνα τον Σεπτέμβριο, στην οποία συμμετείχαν 7.000 άτομα. Έγινε εικονικός βομβαρδισμός της Αθήνας από τρία κύματα αεροπλάνων διαδοχικά. Και για να είναι και πιο ρεαλιστικό το σενάριο, την ώρα που έκαναν τον εικονικό βομβαρδισμό τα αεροσκάφη της πολεμικής αεροπορίας, πηγαίνανε άτομα που συμμετείχαν στην άσκηση, ανάβανε φωτοβολίδες, καπνογόνα πάνω στα κτίρια, οπότε ο κόσμος έπαιρνε μια ψυχρολουσία, μια ιδέα του πώς θα είναι η πόλη να φλέγεται.
Ακόμα και οι εφημερίδες ήταν μέσα στο κομμάτι της εκπαίδευσης, γιατί την επόμενη μέρα κυκλοφορούσαν με ανακοινώσεις που έγραφαν «είχαμε τόσους νεκρούς, τόσα κτίρια κατέρρευσαν», γεγονότα τα οποία δεν είχαν συμβεί στην πραγματικότητα, αλλά για να προκαλέσουν ένα μιθριδατισμό στον κόσμο και να συνηθίσουν την εικόνα ότι όταν υπάρχουν επιθέσεις, υπάρχουν και νεκροί, γίνεται κάτι το αναμενόμενο.
Άρα όσο δεν υπάρχει εκπαίδευση, δεν μπορούμε να επαφιόμαστε στο κτηριακό κομμάτι και στο κατασκευαστικό μόνο».
Μια σύγχρονη προσπάθεια γνωριμίας με τα καταφύγια
Στο πλαίσιο αυτό, ο Κωνσταντίνος Κυρίμης — συγγραφέας της σειράς βιβλίων «Τα καταφύγια της Αττικής» — διοργανώνει βιωματικές δράσεις σε συγκεκριμένα καταφύγια. Στόχος των δράσεων είναι να γνωρίσει το κοινό την ιστορία αυτών των υπόγειων χώρων και να αποκτήσει μια διαφορετική, πιο πρακτική μορφή ενημέρωσης και «εκπαίδευσης» γύρω από την πολιτική προστασία.
- 29 λεπτά πριν Το ελληνικό νησί που βυθίζεται σιγά-σιγά
- 1 ώρα πριν Τι σημαίνει το «N» στο κινητό σου
- 2 ώρες πριν Το σχέδιο των Χιλιανών διαρρηκτών: Πώς «χτυπούν» πολυτελείς κατοικίες στην Ελλάδα
