Οδυσσέας Ελύτης: 115 χρόνια από τη γέννηση του νομπελίστα ποιητή

Σαν σήμερα, στις 2 Νοεμβρίου 1911, γεννήθηκε στο Ηράκλειο της Κρήτης ο Οδυσσέας Ελύτης. Ο ποιητής του «Άξιον Εστί», με πραγματικό όνομα Οδυσσέας Αλεπουδέλης, διαμόρφωσε μια ξεχωριστή ποιητική γλώσσα, συνδέοντας την ελληνική παράδοση με τις αναζητήσεις της σύγχρονης ευρωπαϊκής τέχνης.

Η οικογένεια Αλεπουδέλη το 1917. Ο Οδυσσέας είναι το μικρό αγόρι στην άκρη αριστερά. Από τη φωτογραφία απουσιάζει η μεγάλη αδελφή του Μυρσίνη, η οποία πέθανε το 1918 σε ηλικία 20 ετών από την επιδημία της ισπανικής γρίπης.

Από το Ηράκλειο στη γενιά του ’30

Ο Ελύτης γεννήθηκε σε οικογένεια με καταγωγή από τη Λέσβο, η οποία εγκαταστάθηκε στην Αθήνα όταν εκείνος ήταν ακόμη παιδί. Τα καλοκαίρια στην Κρήτη, στη Λέσβο και στις Σπέτσες τού έδωσαν εικόνες που αργότερα βρήκαν θέση στην ποίησή του.

Το 1930 γράφτηκε στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, χωρίς να ολοκληρώσει τις σπουδές του. Παράλληλα, διάβαζε ελληνική και ευρωπαϊκή λογοτεχνία, ενώ η γνωριμία με το έργο του Πολ Ελυάρ και των υπερρεαλιστών διεύρυνε τις αντιλήψεις του για τις δυνατότητες της ποιητικής έκφρασης.

Το 1935 δημοσίευσε τα πρώτα ποιήματά του στα «Νέα Γράμματα», χρησιμοποιώντας το όνομα Οδυσσέας Ελύτης. Η φιλία με τον Ανδρέα Εμπειρίκο και η επαφή με τον λογοτεχνικό κύκλο του περιοδικού τον συνέδεσαν με τη γενιά του ’30, που ανανέωσε την ελληνική λογοτεχνία.

Το ελληνικό τοπίο ως ποιητική γλώσσα

Στους «Προσανατολισμούς» και στον «Ήλιο τον Πρώτο», ο Ελύτης αξιοποίησε το φως, τη θάλασσα, τα φυτά και το ανθρώπινο σώμα για να δημιουργήσει απρόσμενες εικόνες.

Το τοπίο λειτουργεί στα ποιήματά του ως τρόπος έκφρασης της επιθυμίας, της ελευθερίας και της σχέσης του ανθρώπου με τον κόσμο. Παράλληλα, η ελληνική γλώσσα, από την παλαιότερη παράδοση μέχρι την καθημερινή ομιλία, αποτέλεσε βασικό υλικό της δημιουργίας του.

Έτσι, η επαφή του με τον υπερρεαλισμό οδήγησε σε μια προσωπική γραφή, με έντονη παρουσία της ελληνικής εμπειρίας.

Ο πόλεμος και το «Άξιον Εστί»

Στον Ελληνοϊταλικό Πόλεμο, ο Ελύτης υπηρέτησε ως ανθυπολοχαγός στο αλβανικό μέτωπο. Οι κακουχίες, η ασθένεια και η εμπειρία της απώλειας επηρέασαν βαθιά το έργο του.

Από αυτή τη δοκιμασία προέκυψε το «Άσμα ηρωικό και πένθιμο για τον χαμένο ανθυπολοχαγό της Αλβανίας». Αργότερα, στο «Άξιον Εστί», συνέδεσε το προσωπικό βίωμα με τη συλλογική ιστορία, οργανώνοντας τη σύνθεση σε τρία μέρη: «Η Γένεσις», «Τα Πάθη» και «Το Δοξαστικόν».

Το έργο τού χάρισε το Κρατικό Βραβείο Ποίησης το 1960. Στη συνέχεια, η μελοποίηση του Μίκη Θεοδωράκη έφερε τον λόγο του σε ένα πολύ ευρύτερο κοινό. Η δισκογραφική παρουσίαση του 1964, με τον Γρηγόρη Μπιθικώτση και τον Μάνο Κατράκη, συνέδεσε την ποίηση με τη μουσική και την απαγγελία.

Το Νόμπελ Λογοτεχνίας του 1979

Το 1979, η Σουηδική Ακαδημία απένειμε στον Ελύτη το Νόμπελ Λογοτεχνίας. Έγινε ο δεύτερος Έλληνας ποιητής που έλαβε τη διάκριση, μετά τον Γιώργο Σεφέρη το 1963.

Στο σκεπτικό της, η Ακαδημία αναγνώρισε τη σύνδεση της ποίησής του με την ελληνική παράδοση και την έκφραση του αγώνα του σύγχρονου ανθρώπου για ελευθερία και δημιουργικότητα.

Ο Ελύτης παρέλαβε το βραβείο στη Στοκχόλμη στις 10 Δεκεμβρίου 1979, στρέφοντας τη διεθνή προσοχή στο έργο του και στην ελληνική γλώσσα.

Ποίηση, δοκίμια και εικαστικές αναζητήσεις

Η δημιουργία του συνεχίστηκε με έργα όπως «Το Μονόγραμμα», «Μαρία Νεφέλη», «Ο μικρός ναυτίλος» και «Τα ελεγεία της Οξώπετρας». Παράλληλα, έγραψε δοκίμια, μετέφρασε ξένους δημιουργούς και ασχολήθηκε με το κολάζ.

Πέθανε στην Αθήνα στις 18 Μαρτίου 1996.