Απελευθέρωση της Αθήνας: 82 χρόνια από την αποχώρηση των γερμανικών στρατευμάτων

Σαν σήμερα, στις 12 Οκτωβρίου 1944, τα γερμανικά στρατεύματα αποχωρούν από την Αθήνα. Έπειτα από 1.264 ημέρες Κατοχής, οι κάτοικοι της πρωτεύουσας βγαίνουν στους δρόμους και γιορτάζουν την απελευθέρωση με σημαίες, τραγούδια και επευφημίες.

Ογδόντα δύο χρόνια αργότερα, οι φωτογραφίες και τα κινηματογραφικά ντοκουμέντα διατηρούν τη συγκίνηση εκείνης της ημέρας: πλήθη στο κέντρο, χαμόγελα, αυτοσχέδιες πορείες και άνθρωποι που υποδέχονται το τέλος μιας περιόδου πείνας, φόβου και διώξεων.

Πίσω από τους πανηγυρισμούς, όμως, βρίσκονται τα ανοιχτά ζητήματα της επόμενης ημέρας: η ανασυγκρότηση, η επιστροφή της κυβέρνησης και ο ανταγωνισμός για τη μεταπολεμική εξουσία.

Αθηναίοι γιορτάζουν την απελευθέρωση της πόλης τους, Οκτώβριος 1944.

Το πρωινό της 12ης Οκτωβρίου

Οι γερμανικές φάλαγγες αρχίζουν να εγκαταλείπουν την πόλη. Πριν από την αποχώρησή τους, ο στρατηγός Χέλμουτ Φέλμι, μαζί με τον κατοχικό δήμαρχο Άγγελο Γεωργάτο, καταθέτει στεφάνι στο Μνημείο του Αγνώστου Στρατιώτη.

Μετά την απομάκρυνση των Γερμανών, συγκεντρωμένοι πολίτες ποδοπατούν το στεφάνι. Η κίνηση εκφράζει την οργή απέναντι στους κατακτητές, την ώρα που οι εκδηλώσεις χαράς εξαπλώνονται στην πρωτεύουσα.

Παράλληλα, η γερμανική φρουρά υποστέλλει τη ναζιστική σημαία από την Ακρόπολη. Η εικόνα του στρατιώτη που αποχωρεί κρατώντας τη σημαία αποτυπώνει το τέλος της γερμανικής παρουσίας στον Ιερό Βράχο και παραμένει ένα από τα χαρακτηριστικά τεκμήρια της απελευθέρωσης.

Η πόλη γιορτάζει μετά τα χρόνια της Κατοχής

Η Αθήνα έχει ζήσει περισσότερα από τρία χρόνια κάτω από την κατοχική διοίκηση. Η πείνα, οι συλλήψεις, οι εκτελέσεις και τα μπλόκα έχουν σημαδέψει την καθημερινότητα και τις οικογένειες των κατοίκων.

Γι’ αυτό η αποχώρηση των γερμανικών δυνάμεων προκαλεί μαζικούς, αυθόρμητους πανηγυρισμούς. Οι Αθηναίοι κατακλύζουν δρόμους και πλατείες, ενώ οι σημαίες και τα συνθήματα μεταφέρουν την προσδοκία μιας νέας αρχής.

Η απελευθέρωση μέσα στο ευρωπαϊκό πολεμικό σκηνικό

Η γερμανική υποχώρηση από την Ελλάδα εντάσσεται στις ευρύτερες εξελίξεις του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Η συμμαχική προέλαση στη δυτική Ευρώπη και η προώθηση του Κόκκινου Στρατού προς τα Βαλκάνια περιορίζουν τις δυνατότητες παραμονής των γερμανικών δυνάμεων.

Ταυτόχρονα, οι ελληνικές πολιτικές και αντιστασιακές δυνάμεις προετοιμάζουν τη μετάβαση. Οι συμφωνίες του Λιβάνου και της Καζέρτας διαμορφώνουν το πλαίσιο συνεργασίας και στρατιωτικής διοίκησης, χωρίς να εξαλείφουν τις βαθιές διαφωνίες για το μέλλον της χώρας.

Η 12η Οκτωβρίου σηματοδοτεί το τέλος της Κατοχής στην Αθήνα. Η αποχώρηση των γερμανικών στρατευμάτων από άλλες περιοχές της Ελλάδας συνεχίζεται αργότερα.

Οι καταστροφές στον Πειραιά και η Μάχη της Ηλεκτρικής

Η αποχώρηση των κατακτητών συνοδεύεται από καταστροφές. Στον Πειραιά, οι γερμανικές δυνάμεις ανατινάζουν λιμενικές εγκαταστάσεις, αφήνοντας πίσω σοβαρές ζημιές.

Την επόμενη ημέρα, στις 13 Οκτωβρίου 1944, εργάτες και δυνάμεις του ΕΛΑΣ αντιμετωπίζουν τους Γερμανούς στο εργοστάσιο ηλεκτροπαραγωγής του Αγίου Γεωργίου, στο Κερατσίνι.

Η Μάχη της Ηλεκτρικής αποτρέπει την ανατίναξη του εργοστασίου και διασώζει μια κρίσιμη υποδομή για την ηλεκτροδότηση της πρωτεύουσας. Η επιτυχία, ωστόσο, κοστίζει ανθρώπινες ζωές.

Από τους πανηγυρισμούς στις πολιτικές εντάσεις

Τις πρώτες ημέρες της ελευθερίας, διαφορετικές οργανώσεις πραγματοποιούν συγκεντρώσεις στο κέντρο της Αθήνας. Τα συνθήματα εκφράζουν τόσο τη χαρά της απελευθέρωσης όσο και διαφορετικά οράματα για τη μεταπολεμική Ελλάδα.

Στις 15 Οκτωβρίου, ένοπλοι από ξενοδοχεία της Ομόνοιας πυροβολούν εναντίον διαδηλωτών του ΕΑΜ, προκαλώντας νεκρούς και τραυματίες. Το επεισόδιο αναδεικνύει πόσο εύθραυστη παραμένει η πολιτική συνεννόηση.

Παράλληλα, βρετανικές δυνάμεις φτάνουν στην περιοχή της πρωτεύουσας, ενισχύοντας τη βρετανική παρουσία στις εξελίξεις.

Το ιστορικό κτίριο από το οποίο εκφωνήθηκε ο «λόγος της Απελευθέρωσης», στις 18 Οκτωβρίου 1944.

Η επιστροφή της κυβέρνησης στις 18 Οκτωβρίου

Στις 18 Οκτωβρίου 1944, ο πρωθυπουργός Γεώργιος Παπανδρέου και η κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας φτάνουν στην Αθήνα.

Ο Παπανδρέου υψώνει την ελληνική σημαία στην Ακρόπολη και, μετά τη δοξολογία στη Μητρόπολη, εκφωνεί τον «Λόγο της Απελευθέρωσης» στην πλατεία Συντάγματος. Το πλήθος υποδέχεται την κυβέρνηση με ενθουσιασμό, ενώ τα αιτήματα για ενότητα, δικαιοσύνη και πολιτική αλλαγή κυριαρχούν στη συγκέντρωση.